Բացահայտելով Զորաց Քարերի (Քարահունջի) հնագույն առեղծվածները

Զորաց քարերը, որը հայտնի է նաև որպես Քարահունջ, հետաքրքրաշարժ հնագիտական վայր է, որը գտնվում է Հայաստանի Սյունիքի մարզի Սիսիան քաղաքի մոտակայքում։ Ժայռոտ հրվանդանի վրա գտնվող այս տարածքում կա մոտ 223 մեծ քարե դամբարան, ինչը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տարածաշրջանի հնագույն պատմության մասին։

Մյունխենի համալսարանի Առաջավոր Ասիայի հնագիտության ինստիտուտի հնագետների խմբի կողմից իրականացված հետազոտությունները, որոնց արդյունքները հրապարակվել են 2000 թվականին, լույս սփռեցին Զորաց քարերի իրական էության վրա։ Ի հակադրություն տարածված այն կարծիքի, թե այն կարող է լինել հայկական Սթոունհենջը, հետազոտողները եկան այն եզրակացության, որ այն հիմնականում եղել է դամբարանադաշտ՝ ծառայելով որպես թաղման վայր միջին բրոնզի դարից մինչև երկաթի դար։ Բացի այդ, նրանք ենթադրում են, որ այն կարող էր նաև ծառայել որպես ապաստարան պատերազմների ժամանակ, հնարավոր է՝ հելլենիստական-հռոմեական ժամանակաշրջանում։

Զորաց քարերի ամենատպավորիչ առանձնահատկություններից մեկը տարածքը շրջապատող քարե և խտացված հողե պատնեշն է։ Ի սկզբանե կառուցված լինելով որպես ամրություն՝ այսօր պահպանվել են միայն ուղղահայաց կանգնած քարերը։ Այս քարերի մեջ շուրջ 84-ն ունեն կլոր անցքեր, թեև դրանցից պահպանվել են միայն մոտ 50-ը։ Այս արտասովոր անցքերը գրավել են ռուս և հայ հնաաստղագետների ուշադրությունը, ովքեր ենթադրում են, որ դրանք կարող էին օգտագործվել աստղագիտական դիտարկումների համար։

Աստղագիտական նպատակներով օգտագործման տեսությունը հիմնավորվում է չորս քարերի անցքերի դասավորությամբ, որոնք, ըստ դիտորդների, մատնանշում են հորիզոնի այն կետը, որտեղից ծագում է արևը ամառային արևադարձի օրը։ Նմանապես, չորս այլ կանգնած քարերի անցքեր համընկնում են նույն օրը արևի մայրամուտի կետի հետ։ Այնուամենայնիվ, կարևոր է նշել, որ այս անցքերի իրական նպատակը դեռևս վարկածային է, քանի որ դրանք համեմատաբար քիչ են ենթարկվել հողմահարման և կարող են նույնիսկ նախապատմական ծագում չունենալ։

Նրանց համար, ովքեր ցանկանում են ավելի խորը թափանցել Զորաց քարերի գաղտնիքների մեջ, պարտադիր է այցելել մոտակա Սիսիան քաղաքի փոքրիկ թանգարան։ Թանգարանում ներկայացված են տարածքից հայտնաբերված տարբեր գտածոներ, այդ թվում՝ լեռների գագաթներին հայտնաբերված պալեոլիթյան ժայռապատկերներ և բրոնզեդարյան դամբարանադաշտի գերեզմանային գտածոներ, որտեղ հաշվվում է ավելի քան 200 հորանման գերեզման։

2004 թվականին խորհրդարանի որոշմամբ հուշարձանը պաշտոնապես անվանվեց «Քարահունջ աստղադիտարան»՝ ճանաչելով դրա հնարավոր աստղագիտական նշանակությունը։ Տարիների ընթացքում բազմաթիվ գիտարշավներ են իրականացվել Զորաց քարերի ուսումնասիրման նպատակով։ Բյուրականի աստղադիտարանի գիտնականներ Պարիս Հերունին և Էլմա Պարսամյանը եղել են ծավալուն հետազոտությունների առաջամարտիկները՝ արժեքավոր տեղեկություններ տրամադրելով այս վայրի մասին։

Ըստ Հերունու՝ Զորաց քարերը ոչ միայն դամբարանադաշտ էր, այլև մեծ ու զարգացած աստղադիտարանով տաճար, որը ծառայում էր որպես գիտական կենտրոն։ Նա կարծում էր, որ տաճարը նվիրված է եղել հայոց արևի աստված Արին։ Տարածքի իր ուսումնասիրությունների միջոցով Հերունին դրա տարիքը գնահատել է մոտ 7600-4500 տարեկան։

Հերունին նաև առաջ քաշեց մի հետաքրքիր վարկած, ըստ որի՝ հուշարձանի որոշ քարեր կրկնօրինակում են Կարապի համաստեղության ամենապայծառ աստղը՝ Դենեբը։ Այս տեսությունը լրացուցիչ հիմնավորում է ստանում Թուրքիայի Գյոբեկլի Թեփե (Պորտասար) վայրում հայտնաբերված մի քարից, որի վրա պատկերված է գիշերային երկնքի քարտեզը, մասնավորապես՝ Կարապի համաստեղությունը։ Այս քարի և Զորաց քարերի հուշարձանի միջև եղած նմանությունը, ինչպես նշում է Վ. Վահրադյանը, ևս մեկ հետաքրքրություն է հաղորդում այս հնագույն աստղադիտարանին։

Ամփոփելով՝ Զորաց քարերն առաջարկում է գրավիչ ճանապարհորդություն դեպի Հայաստանի հնագույն անցյալը։ Անկախ այն բանից՝ այն ծառայել է որպես դամբարանադաշտ, ապաստարան, թե աստղադիտարան, հուշարձանի խորհրդավոր քարե դամբարաններն ու աստղագիտական դասավորությունները շարունակում են հետաքրքրել ինչպես հետազոտողներին, այնպես էլ այցելուներին։ Զորաց քարերի գաղտնիքների բացահայտումը բացառիկ հնարավորություն է տալիս հաղորդակից լինելու այս ուշագրավ տարածաշրջանի հարուստ պատմությանը և մշակութային ժառանգությանը։

Զորաց քարերը (Քարահունջը) քարտեզի վրա