Հրազդանում բացվեց Firebird-ի «ԱԲ գործարանը»․ ի՞նչ է դա տալիս Հայաստանին

Այսօր՝ օգոստոսի 8-ին, Հրազդանում պաշտոնապես բացվեց Firebird AI ընկերության արհեստական բանականության գործարանը։ Բացման արարողությանը ներկա էր վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը։

Ամսաթիվն ընտրված է գիտակցաբար՝ ուղիղ մեկ տարի Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովից։

Այս հոդվածում փորձում ենք առանձնացնել՝ ինչ է իրականում կառուցվել, ինչ է դա տալիս Հայաստանին, և ինչ հարցեր դեռ բաց են։

Ի՞նչ է «ԱԲ գործարանը»

Առաջին հերթին՝ ճշտում, որովհետև անվանումը մոլորեցնող է։

Սա չիպերի գործարան չէ։ Հայաստանում պրոցեսորներ չեն արտադրվում։ Խոսքը տվյալների կենտրոնի մասին է՝ մեծ շենք, որտեղ տեղադրված են հազարավոր հատուկ պրոցեսորներ, որոնց վրա աշխատում են արհեստական բանականության մոդելները։

«Գործարան» բառն օգտագործվում է այն պատճառով, որ NVIDIA-ն այսպիսի կենտրոնները ներկայացնում է որպես արտադրական օբյեկտներ․ հումքի փոխարեն ներս է մտնում էլեկտրաէներգիա և տվյալ, դուրս է գալիս հաշվարկային արդյունք։

Պարզ լեզվով՝ Հայաստանում այժմ կա ֆիզիկական ենթակառուցվածք, որի վրա հայկական ընկերությունը, համալսարանը կամ պետական մարմինը կարող է վարժեցնել կամ գործարկել ԱԲ մոդել՝ առանց այդ աշխատանքն արտասահմանյան ամպային ծառայությանը հանձնելու։

Թվերը

Առաջին փուլ (գործող)

Երկրորդ փուլ (հայտարարված)

Ըստ NVIDIA-ի՝ Firebird-ը ծրագրում է Հայաստանում մինչև 2027 թվականի վերջ տեղակայել ավելի քան 70,000 NVIDIA Rubin և Blackwell պրոցեսոր և 300 մեգավատտ ԱԲ ենթակառուցվածքային հզորություն։

ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարության տվյալներով՝ երկրորդ փուլի ավարտին ընդհանուր ներդրումները կհասնեն մոտ 4 միլիարդ դոլարի, իսկ ենթակառուցվածքին կավելանա ավելի քան 41,000 պրոցեսոր։

Ուշադրություն թվերի տարբերությանը։ Հունիսին հրապարակված պաշտոնական տվյալներում խոսքը 2027-ի համար 250 մեգավատտի մասին էր։ Այսօր NVIDIA-ն նշում է 300 մեգավատտ։ Տարբերությունը կարող է կապված լինել ծրագրի ճշգրտման հետ, բայց այն արժե նկատել։

Ինչպես ֆինանսավորվեց

2026 թվականի մարտին ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Մխիթար Հայրապետյանը հայտնեց, որ Հայաստանի բանկային համակարգի պատմության մեջ առաջին անգամ ստորագրվել է սինդիկացված վարկային պայմանագիր վեց ֆինանսական կառույցների միջև՝ տեխնոլոգիական մեգածրագիր ֆինանսավորելու համար։

Գումարը՝ 300 միլիոն դոլար Firebird AI-ին՝ Հրազդանում գործարանի կառուցման համար։

Այսինքն՝ ծրագրի զգալի մասը ֆինանսավորվել է հայկական բանկային կապիտալով, ոչ միայն արտաքին ներդրումով։

Ինչու է ամերիկյան արտահանման լիցենզիան կարևոր

Սա տեխնիկական մանրամասն է, որը հեշտ է բաց թողնել, բայց այն ծրագրի հիմքն է։

NVIDIA-ի բարձրակարգ պրոցեսորները գտնվում են ԱՄՆ-ի արտահանման խիստ վերահսկողության ներքո։ Առանց ամերիկյան կառավարության լիցենզիայի դրանք պարզապես հնարավոր չէ բերել Հայաստան։

Այդ լիցենզիան տրվել է։ Ըստ Caspian Policy Center-ի՝ ԱՄՆ-ն հազվադեպ քայլով արտահանման լիցենզիա է տրամադրել տասնյակ հազարավոր NVIDIA Blackwell GB300 պրոցեսորների համար։

Հայկական Epress.am-ի հրապարակման համաձայն՝ Հայաստանը դարձել է երրորդ զարգացող երկիրը Սաուդյան Արաբիայից և ԱՄԷ-ից հետո, որը ստացել է նման իրավունք։

Վարչապետը բացման ժամանակ ուղղակիորեն կապեց դա 2025 թվականի օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովի հետ, նշելով, որ այն ժամանակ Հայաստանը ստիպված էր արդարանալ, որ ԱՄՆ-ից վերադարձել է միայն տեխնոլոգիաների և արհեստական բանականության ոլորտում փոխըմբռնման հուշագրով, և որ այսօրվա բացումն այդ հուշագրի արդյունքն է։

Ի՞նչ է սա տալիս Հայաստանին

Չորս կոնկրետ բան։

1. Հաշվարկային ինքնիշխանություն

Սա ծրագրի հիմնական փաստարկն է։ ԱԲ ծառայությունները հասանելի են ամբողջ աշխարհում, բայց երկրները նաև կարիք ունեն սեփական հզորության՝ իրենց լեզվի, ոլորտների և ազգային առաջնահերթությունների համար ԱԲ մշակելու և գործարկելու։

Գործնականում՝ հայերենի համար լեզվական մոդել վարժեցնելը, պետական տվյալների վրա աշխատելը կամ բժշկական տվյալների մշակումը կարող են այժմ կատարվել Հայաստանում, ոչ թե օտարերկրյա սերվերների վրա։

2. Ուղղակի ներդրում և վարկանիշ

500 միլիոն դոլարն առաջին փուլում, հայտարարված մինչև 4–5 միլիարդը երկրորդում՝ Հայաստանի տնտեսության մասշտաբի համար խոշոր թիվ է։

Փաշինյանը բացմանը նշեց, որ միջազգային գործակալությունները հերթականությամբ վերանայում են Հայաստանի ինքնիշխան վարկանիշները։

3. Ազդանշան տեխնոլոգիական հատվածին

NVIDIA-ի, Dell-ի և ամերիկյան կառավարության ներգրավվածությունը փոխում է Հայաստանի ընկալումը միջազգային տեխնոլոգիական շուկայում։ Այս ազդանշանն ինքնին կարող է ավելի արժեքավոր լինել, քան բուն սարքավորումը։

4. Հրազդանի համար

Քաղաքը ստանում է ենթակառուցվածքային ներդրում և նոր տնտեսական գործառույթ։ Խորհրդային արդյունաբերական քաղաքի համար դա էական է։

Չորս բաց հարց

Այս մասն անհրաժեշտ է, որպեսզի պատկերն ամբողջական լինի։

1. Էլեկտրաէներգիան

Սա ամենալուրջ հարցն է, և այն բարձրաձայնել է հենց վարչապետը։

2026 թվականի հունիսին Փաշինյանն ասել է, որ ԱԲ գործարանները զգալիորեն մեծացնում են էլեկտրաէներգիայի սպառումը, և որ ընդամենը մեկ-մեկուկես տարի առաջ Հայաստանը կարող էր համարել, որ ունի էլեկտրաէներգիայի էական ավելցուկ ու պետք է ուղիներ գտնի այն սպառելու, մինչդեռ այսօր արդեն պետք է մտածել նոր գեներացնող հզորությունների ստեղծման մասին։

18 մեգավատտը՝ առաջին փուլում, կառավարելի ծանրաբեռնվածություն է։ 300 մեգավատտը՝ բոլորովին այլ մասշտաբ։ Համեմատության համար՝ ոլորտային գնահատականներով 100 մեգավատտ հզորությամբ տվյալների կենտրոնը սպառում է մոտավորապես այնքան էլեկտրաէներգիա, որքան մոտ 120 հազար բնակիչ ունեցող քաղաքը։

AFP-ի հրապարակման համաձայն՝ պաշտոնյաները նշում են, որ Հայաստանի ատոմային, ջրային, ջերմային, արևային և հողմային էներգիայի խառնուրդը բավարար է առաջին փուլի համար, բայց երկարաժամկետ ընդլայնումը կարող է պահանջել նոր գեներացնող հզորություններ, ներառյալ հնարավոր նոր ատոմակայան։

2. Աշխատատեղերը

Տվյալների կենտրոնները հայտնի են նրանով, որ ներդրման ծավալի համեմատ քիչ մշտական աշխատատեղ են ստեղծում։

Epress.am-ի հրապարակման համաձայն՝ Հրազդանում խոսքը մոտ 50 աշխատատեղի մասին է։

Սա չի նշանակում, որ ծրագիրն անօգուտ է, բայց նշանակում է, որ դրա արժեքը պետք է չափել ոչ թե ուղղակի զբաղվածությամբ, այլ նրանով, թե որքանով այս ենթակառուցվածքն օգտագործվում է հայկական ընկերությունների, ստարտափների և համալսարանների կողմից։

3. Շրջակա միջավայրի գնահատումը

Epress.am-ի հետաքննության համաձայն՝ ՀՀ շրջակա միջավայրի վրա ազդեցության գնահատման մասին օրենքը, որն ընդունվել է 2014 թվականին, բացահայտորեն չի ներառում տվյալների կենտրոնները՝ ամենայն հավանականությամբ այն պատճառով, որ օրենքի ընդունման ժամանակ ԱԲ գործարաններն այս մասշտաբով գոյություն չունեին։

Ըստ նույն հրապարակման՝ Firebird AI-ը հողը ձեռք է բերել մասնավոր սեփականատերերից, բայց տեղի բնակիչների հետ խորհրդակցություններ և հանրային լսումներ չեն անցկացվել։

Ընկերությունը, իր հերթին, հայտնում է, որ կենտրոնը հագեցած է փակ ցիկլով ջրային հովացման համակարգով, որը ջրի փոխարինում է պահանջում ընդամենը մի քանի տարին մեկ։

4. Կադրերը

«42 Երևան» ՏՏ կրթական ծրագրի ղեկավար Էդիկ Հարությունյանի գնահատմամբ՝ ենթակառուցվածքն ինքնին բավարար չէ. Հայաստանն ունի քիչ ԱԲ մասնագետներ և տասնամյակներ շարունակ դժվարանում է երիտասարդ մասնագետներին երկրում պահել։

Նրա ձևակերպմամբ՝ այս հնարավորություններն օգտագործելու համար անհրաժեշտ են ճիշտ գիտելիք և կադրեր։

Առանձին՝ ապատեղեկատվության մասին

Հայաստանի փաստերի ստուգման հարթակի (FIP.am) հրապարակման համաձայն՝ ԱԲ գործարանը դարձել է Storm-1516 կոչվող ապատեղեկատվական գործողության թիրախը, որը մեկ ամսվա ընթացքում տարածել է երեք տարբեր կեղծ պատում։

Հունիսի 30-ից X հարթակում բոտային հաշիվների ցանցը տարածել է պնդում, թե ծրագիրը ձախողված է ի սկզբանե, քանի որ Հայաստանի էլեկտրաէներգետիկ ենթակառուցվածքը թույլ վիճակում է, և գործարկումից հետո համակարգը կփլուզվի։

Սա չի նշանակում, որ էներգետիկ հարցը կեղծ է. այն իրական է և բարձրաձայնված է հենց կառավարության կողմից։ Բայց «փլուզում» պնդումն ու «նոր հզորությունների կարիք» պնդումը նույն բանը չեն։

Ինչ հետևել առաջիկա ամիսներին

1. Օգտագործման մակարդակը — ո՞ր հայկական ընկերությունները, համալսարաններն ու պետական մարմիններն են իրականում սկսում աշխատել այս հզորության վրա
2. Երկրորդ փուլի ֆինանսավորումը — հայտարարված 4 միլիարդ դոլարը դեռ ապահովված չէ
3. Էներգետիկ որոշումները — ի՞նչ նոր գեներացնող հզորություններ է ծրագրում կառավարությունը
4. Կադրային ծրագրերը — կլինե՞ն պետական ծրագրեր ԱԲ մասնագետների պատրաստման համար
5. Օրենսդրական բացը — կլրացվի՞ շրջակա միջավայրի գնահատման օրենքը տվյալների կենտրոնների մասով

Ամփոփում

Հրազդանում բացվածը ֆիզիկապես գոյություն ունեցող, աշխատող ենթակառուցվածք է՝ 6,144 պրոցեսոր, 18 մեգավատտ, 500 միլիոն դոլար ներդրում։ Այս մասը հայտարարություն չէ, այլ փաստ։

Այն ամենը, ինչ դրանից դուրս է՝ 70,000 պրոցեսոր, 300 մեգավատտ, 4 միլիարդ դոլար՝ դեռ ծրագիր է, ոչ թե իրողություն։

Հիմնական հարցն այս պահին ոչ թե այն է, թե որքան հզոր է սարքավորումը, այլ այն, թե ով և ինչի համար է այն օգտագործելու։ Եթե հզորությունը հիմնականում սպասարկի արտասահմանյան հաճախորդներին, Հայաստանը կստանա հարկեր, մի քանի տասնյակ աշխատատեղ և պատկերի բարելավում։ Եթե այն դառնա հայկական հետազոտության, կրթության և պետական ծառայությունների հենք, արդյունքը շատ ավելի մեծ կլինի։

Դա կերևա ոչ թե բացման օրը, այլ մեկ-երկու տարի անց։

Աղբյուրներ

1. «Արմենպրես» (բացման արարողություն, վարչապետի ելույթ, NVIDIA-ի տվյալներ), 08.08.2026 — https://armenpress.am/en/article/1257541
2. «Արմենպրես» (Firebird-ի ԱԲ գործարանի պաշտոնական բացումը), 08.08.2026 — https://armenpress.am/en/article/1257536
3. ՀՀ բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարություն, 05.06.2026 — https://hightech.gov.am/en/articles/news/firebird-06-1
4. «Արմենպրես» (Փաշինյան՝ ԱԲ-ն պահանջում է նոր գեներացնող հզորություններ), 16.06.2026 — https://armenpress.am/en/article/1253195
5. Հանրային ռադիո (Blackwell պրոցեսորների առաջին խմբաքանակը), 02.06.2026 — https://en.armradio.am/2026/06/02/first-batch-of-nvidia-blackwell-gpus-arrives-in-armenia-as-firebird-ai-megaproject-enters-implementation-phase/
6. Radar Armenia (300 մլն դոլար սինդիկացված վարկ), 03.2026 — https://radar.am/en/news/social-2749247549/
7. FIP.am՝ փաստերի ստուգման հարթակ (Storm-1516 ապատեղեկատվություն), 07.2026 — https://fip.am/en/50326
8. Epress.am (շրջակա միջավայրի գնահատում, աշխատատեղեր) — https://epress.am/en/2025/12/16/ai-data-center-in-hrazdan-proceeds-while-environmental-checks-are-bypassed.html
9. Caspian Policy Center (արտահանման լիցենզիա, ռազմավարական համատեքստ) — https://www.caspianpolicy.org/research/south-caucasus/data-deterrence-dependence-armenias-ai-ambitions-and-americas-strategic-calculus
10. AFP / Taipei Times (էներգետիկ և կադրային մտահոգություններ), 05.2026 — https://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2026/05/03/2003856649
11. CivilNet (ծրագրի ընդհանուր նկարագիր), 05.2026 — https://civilnet.am/en/news/1001816
12. Iravaban.net (առաջին փուլի տեխնիկական բնութագրեր), 05.06.2026 — https://iravaban.net/en/559828.html