Ե՞րբ է կառուցվել Մատենադարանը։

Կարճ պատասխան

Մատենադարանի ներկայիս շենքը Երևանում՝ Մաշտոցի պողոտայի վերջում, կառուցվել է 1945–1957 թվականներին՝ ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանի նախագծով։ Այն այցելուների համար բացվել է 1957 թ., իսկ որպես գիտահետազոտական ինստիտուտ Մատենադարանը գործում է 1959 թվականից։

Սակայն «երբ է կառուցվել Մատենադարանը» հարցը մեկ ամսաթվով պատասխանել հնարավոր չէ. որպես ձեռագրատուն նրա պատմությունը սկսվում է դեռևս V դարից։

Ակունքները՝ V դար

Մատենադարանի նախնական պատմությունը կապված է Էջմիածնի Մայր Աթոռի հետ։ Հայ մատենագիրներից Ղազար Փարպեցին V դարի վերջին հիշատակում է Էջմիածնում գործող գրատուն, որտեղ պահվում էին հունարեն և հայերեն ձեռագրեր։

Դարերի ընթացքում այդ հավաքածուն բազմիցս ավերվել, թալանվել և վերականգնվել է՝ արաբական, սելջուկյան, մոնղոլական ու պարսկական արշավանքների հետևանքով։ Ձեռագրերի մի զգալի մասը տարբեր ժամանակներում տարվել է Ղրիմ, Թավրիզ, Սպահան, Վենետիկ և այլ վայրեր։

Էջմիածնի մատենադարանը՝ XV–XIX դարեր

1441 թվականին կաթողիկոսական աթոռը Սսից վերադարձավ Էջմիածին, և ձեռագրերի հավաքման գործը նոր թափ ստացավ։

• XVII դարում՝ Մովսես Գ Տաթևացու և Փիլիպոս Ա Աղբակեցու ջանքերով, հավաքածուն էապես համալրվեց։
• 1828 թվականին՝ Արևելյան Հայաստանի միացումից հետո Ռուսական կայսրությանը, ձեռագրերի պահպանության պայմանները հարաբերականորեն կայունացան։
• 1892 թվականին կազմվեց առաջին տպագիր ցուցակը, որում գրանցված էր 3158 ձեռագիր։
• 1913 թ. տվյալներով հավաքածուն հասնում էր շուրջ 4660 միավորի։

1920 թ.՝ ազգայնացում, և 1939 թ.՝ տեղափոխում Երևան

1920 թվականի դեկտեմբերի 17-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որոշմամբ Էջմիածնի մատենադարանը ազգայնացվեց և հայտարարվեց պետական սեփականություն։

1939 թվականին ամբողջ հավաքածուն Էջմիածնից տեղափոխվեց Երևան և ժամանակավորապես տեղակայվեց Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան հանրային գրադարանի շենքում։ Հենց այդ տարիներին ակնհայտ դարձավ, որ ձեռագրերի համար անհրաժեշտ է հատուկ նախագծված, հրդեհա- և երկրաշարժակայուն շինություն։

Շենքի կառուցումը՝ 1945–1957

Նոր շենքի նախագիծը մշակել է ճարտարապետ Մարկ Գրիգորյանը դեռևս 1944 թվականին։ Շինարարությունը մեկնարկել է 1945 թվականին և ավարտվել 1957 թվականին՝ ընդհատումներով, հետպատերազմյան դժվարին պայմաններում։

• Շենքը կանգնեցված է Կոնդի բարձունքի վրա՝ Մաշտոցի պողոտայի ավարտին, քաղաքի վրա գերիշխող դիրքում։
• Երեսապատման հիմնական նյութը բազալտն է՝ խորհրդանշելով ամրություն և հավերժություն։
• Ճակատային մասում տեղադրված են վեց հայ մեծերի արձանները՝ Թորոս Ռոսլին, Գրիգոր Տաթևացի, Անանիա Շիրակացի, Մովսես Խորենացի, Մխիթար Գոշ, Ֆրիկ (քանդակագործներ՝ Ա. Շահինյան և այլք)։
• Մուտքի առջև 1962 թվականին կանգնեցվել է Մեսրոպ Մաշտոցի և նրա աշակերտ Կորյունի արձանը՝ քանդակագործ Ղուկաս Չուբարյանի գործը։

1959 թ.՝ գիտահետազոտական ինստիտուտի կարգավիճակ

1959 թվականի մարտի 3-ին ՀԽՍՀ Մինիստրների խորհրդի որոշմամբ Մատենադարանը վերակազմավորվեց գիտահետազոտական ինստիտուտի՝ ձեռք բերելով ոչ միայն պահպանման, այլև ուսումնասիրության, հրատարակության և վերականգնման գործառույթներ։

1962 թվականին հաստատությանը շնորհվեց Մեսրոպ Մաշտոցի անունը։ Այսօր այն կոչվում է «Մեսրոպ Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի ինստիտուտ — Մատենադարան»։

2011 թ.՝ նոր մասնաշենքը

2011 թվականի սեպտեմբերին՝ Երևանի հիմնադրման 2793-ամյակի օրերին, բացվեց Մատենադարանի նոր մասնաշենքը՝ ճարտարապետ Արթուր Մեսչյանի նախագծով։ Հին շենքի հետևում, բլրի լանջին կառուցված այս համալիրը ներառում է ժամանակակից ձեռագրապահոցներ, վերականգնման լաբորատորիաներ, գիտական սրահներ և ուսումնական կենտրոն։

Այսպիսով, Մատենադարանի ճարտարապետական համալիրը ձևավորվել է երկու փուլով՝ 1945–1957 և 2009–2011 թվականներին։

Հավաքածուն այսօր

• Շուրջ 23 000 ամբողջական ձեռագիր՝ հայերեն, արաբերեն, պարսկերեն, հունարեն, լատիներեն, եբրայերեն, ասորերեն և այլ լեզուներով։
• Ավելի քան 300 000 արխիվային փաստաթուղթ և հազարավոր հատվածներ։
• Ամենահին ամբողջական ձեռագրերից է «Լազարյան Ավետարանը» (887 թ.), ամենամեծը՝ «Մշո Ճառընտիրը» (1200–1202 թթ.), որի քաշը մոտ 28 կգ է, իսկ ամենափոքրը՝ 19 գրամանոց տոնացույց։
• 1997 թվականին Մատենադարանի ձեռագրական հավաքածուն ներառվել է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի «Աշխարհի հիշողություն» ծրագրի ցանկում։

Ամփոփում

Եթե խոսքը շենքի մասին է՝ Մատենադարանը կառուցվել է 1945–1957 թվականներին և բացվել 1957-ին։ Եթե խոսքը հաստատության մասին է՝ այն որպես ինստիտուտ հիմնադրվել է 1959 թվականին։ Իսկ եթե խոսքը ձեռագրական ավանդույթի մասին է՝ Մատենադարանի պատմությունն ունի ավելի քան տասնհինգ դարի խորություն։