Անանիա Շիրակացի․ ճանապարհ դեպի գիտություն

Ներածություն

Հայ միջնադարյան մատենագրության մեջ շատ քիչ հեղինակ է թողել սեփական կյանքի մասին առաջին դեմքով պատմություն։ Անանիա Շիրակացին թողել է։

Նրա ինքնակենսագրական երկը՝ «Վասն որպիսութեան կենաց իւրոց» («Իր կյանքի հանգամանքների մասին»), հազվագյուտ փաստաթուղթ է․ յոթերորդ դարի գիտնականը ինքն է շարադրում, թե ինչու լքեց հայրենիքը, որտեղ փնտրեց գիտելիք և ինչ գնով ձեռք բերեց այն։ Հենց այս տեքստն է մեր հիմնական աղբյուրը նրա կյանքի մասին։

Այս հոդվածում ներկայացնում ենք նրա պատմությունը հայկական սկզբնաղբյուրների հիման վրա և հստակ առանձնացնում ենք այն, ինչ նա ինքն է վկայում, այն, ինչ ավանդույթն է ավելացրել, և այն, ինչի շուրջ գիտնականները մինչ օրս վիճում են։

Ո՞վ էր Անանիա Շիրակացին

Ապրել է մոտավորապես 610-690 թվականներին։ Այս թվականները մոտավոր են և տարբեր հրապարակումներում տարբերվում են՝ նրա ծննդյան կամ մահվան ստույգ տարեթիվը ոչ մի աղբյուր չի արձանագրում։

Կոչվել է նաև Շիրակավանցի, Շիրակունի, Անեցի։ Ծննդավայրի հարցում աղբյուրները երեք տարբերակ են առաջարկում՝ Շիրակ գավառի Շիրակավան (Երազգավորս), Անանիա (Անեանք) գյուղաքաղաքը, կամ՝ ըստ երրորդ տեսակետի՝ Անին։ Միանշանակ պատասխան չկա։

Ժամանակակիցները նրան անվանում էին «համարող»՝ այսինքն մաթեմատիկոս։ Այս մականունն ինքնին ցույց է տալիս, թե ինչով էր նա հայտնի իր կենդանության օրոք։

Ճանապարհը՝ ըստ իր իսկ վկայության

Ահա այն մասը, որը դարձնում է Շիրակացու պատմությունը եզակի․ մենք գիտենք նրա երթուղին, որովհետև նա ինքն է այն գրի առել։

Առաջին քայլ։ Նախնական կրթությունը ստանում է հայրենիքում՝ ըստ ավանդության, Դպրեվանքի դպրոցում, որտեղ ուսումնասիրում է Աստվածաշունչը։ Այնտեղ էլ սիրահարվում է համարողությանը՝ թվաբանությանը։

Խնդիրը։ Հայաստանում նա չի գտնում ո՛չ բավարար մակարդակի ուսուցիչ, ո՛չ էլ անհրաժեշտ գիտական գրքեր։ Սա ինքնին կարևոր պատմական վկայություն է յոթերորդ դարի Հայաստանում ճշգրիտ գիտությունների վիճակի մասին։

Երկրորդ քայլ։ Մեկնում է Բյուզանդիա։ Թեոդուպոլսում (Կարին) Եղիազարոս անունով մի անձից լսում է Քրիստոսատուր անունով մաթեմատիկոսի մասին, ով ապրում էր Չորրորդ Հայքում։ Գնում է նրա մոտ և սովորում վեց ամիս։

Հիասթափությունը։ Այս վեց ամսից հետո Շիրակացին եզրակացնում է, որ Քրիստոսատուրը սպառիչ չի տիրապետում թվաբանությանը։ Ուշադրության արժանի մանրամասն է, որ նա բացահայտ գրում է իր ուսուցչի սահմանափակումների մասին։

Երրորդ քայլ։ Որոշում է մեկնել Կոստանդնուպոլիս։ Ճանապարհին հանդիպում է այնտեղից եկող ծանոթների, որոնք պատմում են Տյուքիկոս Բյուզանդացու մասին՝ հայերենագետ հույն իմաստասերի, ով ապրում էր Պոնտոսի ծովեզրին՝ Տրապիզոնում։ Շիրակացին փոխում է ուղղությունը։

Ութ տարի։ Տյուքիկոսի մոտ նա սովորում է ութ տարի՝ համարողության արվեստ, աստղագիտություն, տոմարագիտություն և հարակից գիտություններ։ Իր իսկ վկայությամբ՝ ուսուցիչը նրան ընդունել է որդու պես։

Տյուքիկոսի դպրոցը իր ժամանակին լայն հռչակ ուներ տարածաշրջանում, և այնտեղ էին գալիս սովորելու տարբեր երկրներից։

Վերադարձը։ Շիրակացին վերադառնում է Շիրակ, բացում սեփական դպրոց և սկսում դասավանդել։

Ի՞նչ արեց նա վերադառնալուց հետո

Մաթեմատիկա

Շիրակացու անունով է կապվում հայոց առաջին թվաբանության դասագիրքը՝ չորս գործողությունների աղյուսակներով և գործնական խնդիրների ժողովածուով։

Խնդիրները հատկապես հետաքրքիր են, որովհետև դրանք ոչ թե վերացական են, այլ կենցաղային՝ առևտուր, բանակ, նավեր, ցորենի բաշխում։ Դրանք միջնադարյան հայկական տնտեսության և առօրյայի պատուհան են։ Դասական օրինակներից է նավի և ցորենի բեռի խնդիրը, որտեղ բեռի հաջորդական մասերը հանվում են տարբեր կոտորակներով, և պահանջվում է գտնել սկզբնական քանակը։

Տիեզերագիտություն

«Տիեզերագիտություն և տոմար» երկում Շիրակացին անդրադառնում է Երկրի ձևին, խավարումներին և երկնային մարմինների բնույթին։

Երկրի մասին նրա հայտնի ձևակերպումն այն է, որ այն ձվի նման է՝ կլոր դեղնուցը մեջտեղում, շուրջը՝ սպիտակուցը և կեղևը։ Սա յոթերորդ դարի համար ուշագրավ դիրքորոշում է։

Արեգակի խավարումը նա բացատրում է առանց որևէ առասպելական տարրի՝ լուսինը կանգնում է Արեգակի և Երկրի միջև և արգելափակում լույսը, իսկ լուսնի խավարումը՝ հակառակ դասավորությամբ։ Այս բացատրությունը ըստ էության ճիշտ է։

Կարևոր հետևանք․ այս դիրքորոշմամբ Շիրակացին ուղղակիորեն հակադրվում էր բախտագուշակությանը և աստղագուշակությանը, որոնք մարդու ճակատագիրը կապում էին աստղերի դիրքի հետ։

Տոմարագիտություն

Ամենայն հայոց կաթողիկոս Անաստաս Առաջին Ակոռեցին (գահակալել է 661-667 թվականներին) նրան հանձնարարում է կազմել հայոց անշարժ տոմար՝ որպեսզի եկեղեցական տոները տարեցտարի չտեղաշարժվեն։

Շիրակացին կատարում է հանձնարարությունը և կազմում անշարժ տոմարի նախագիծը՝ նահանջ տարվա կիրառմամբ։ Սակայն այն պաշտոնապես գործածության մեջ չի դրվում՝ կաթողիկոսի վաղաժամ մահվան պատճառով։

Այս դրվագը լավ ցույց է տալիս Շիրակացու հեղինակության մակարդակը՝ պետական-եկեղեցական նշանակության խնդիրը վստահվում է հենց նրան։

Վիճելի հարցերը

Ազնիվ պատմությունը պահանջում է առանձնացնել այն, ինչը հաստատ չէ։

1. Կենսագրական թվականները

Ծննդյան և մահվան տարեթվերը ստույգ հայտնի չեն։ 610-690 միջակայքը վերականգնում է՝ հիմնված նրա երկերի ներքին ժամանակագրական հղումների և Անաստաս կաթողիկոսի գահակալության ժամկետների վրա։

2. Ծննդավայրը

Երեք տարբերակ՝ Շիրակավան, Անանիա գյուղաքաղաք, կամ Անի։ Աղբյուրները միմյանց չեն հաստատում։

3. «Աշխարհացույցի» հեղինակությունը

Սա ամենալուրջ վեճն է։ «Աշխարհացույցը»՝ միջնադարյան աշխարհագրական երկը, որը մեզ է հասել երկու խմբագրությամբ՝ ընդարձակ և համառոտ, ձեռագրական ավանդույթում հաճախ վերագրվել է Մովսես Խորենացուն։

Ժամանակակից ուսումնասիրողների զգալի մասը այն վերագրում է Շիրակացուն՝ հիմնվելով երկի բովանդակության, մաթեմատիկական ապարատի և յոթերորդ դարի իրողությունների արտացոլման վրա։ Բայց ձեռագրերի վերնագրերը մնում են այն, ինչ կան, և հարցը փակված չի համարվում։

Ուստի ամենաճիշտ ձևակերպումն է՝ «Շիրակացուն վերագրվող Աշխարհացույց»։

4. Երաժշտական ժառանգությունը

Մի շարք ուսումնասիրողներ նրան վերագրում են շարականների հեղինակություն՝ մասնավորապես Վարդավառի և Հոգեգալստյան։ Այս վերագրումը նույնպես քննարկվող է, ոչ թե ապացուցված։

5. Ինչ երկեր են իրոք իրենը

Շիրակացու անունով պահպանված ձեռագրական նյութը ընդարձակ է, բայց միջնադարում հեղինակավոր անվան տակ տեքստեր տարածելը սովորական պրակտիկա էր։ Ուստի կորպուսի սահմանները մինչ օրս ճշգրտվում են բանասերների կողմից։

Ինչո՞ւ է այս պատմությունը կարևոր

Շիրակացու կենսագրության մեջ ամենաուժեղ պահը ոչ թե նրա հայտնագործություններն են, այլ մեկնարկային իրավիճակը։

Յոթերորդ դարի Հայաստանում ապրում էր մի մարդ, ով ուզում էր սովորել թվերի գիտությունը և պարզապես չգտավ, թե ումից։ Նա կարող էր հրաժարվել։ Փոխարենը՝ տարիներով թափառեց օտար երկրներում, ընդունեց, որ իր առաջին ուսուցիչը բավարար չէ, հասավ Տրապիզոն, սովորեց ութ տարի, և վերադարձավ՝ որպեսզի հաջորդ սերունդը ստիպված չլինի հեռանալ։

Դպրոց բացելը նրա կենսագրության ամենակարևոր տողն է։

Աղբյուրներ

• Անանիա Շիրակացի, «Վասն որպիսութեան կենաց իւրոց» (ինքնակենսագրություն)
• Անանիա Շիրակացի, «Տիեզերագիտութիւն եւ տոմար», Երևան, 1940
• Անանիա Շիրակացի, թվաբանական աղյուսակներ և «Խնդիրք եւ լուծմունք»
• Շիրակացուն վերագրվող «Աշխարհացոյց»՝ ընդարձակ և համառոտ խմբագրություններ
• Բ. Թումանյան, «Հայ աստղագիտության պատմություն», Երևան, 1964-1968
• Մաշտոցի անվան Մատենադարանի հրապարակումներ Շիրակացու ձեռագրական ժառանգության վերաբերյալ
• Հայ եկեղեցական տոմարի բարեկարգման պատմությանը վերաբերող ուսումնասիրություններ՝ Անաստաս Ակոռեցու հանձնարարության մասին