Մխիթար Գոշ․ օրենքներ պետության համար, որը դեռ չկար

Ներածություն

Օրենսգիրք սովորաբար գրում է պետությունը՝ իր դատարանների համար։ Մխիթար Գոշի պարագայում հակառակն էր․ նա գրեց օրենքների գիրք այն ժամանակ, երբ հայկական պետականությունը Արևելյան Հայաստանում վերականգնման փուլում էր, իսկ հայ բնակչության զգալի մասը ապրում էր օտար իշխանության ներքո։

Հենց այս հանգամանքն է դարձնում «Գիրք դատաստանի»-ն ոչ միայն իրավական, այլև քաղաքական փաստաթուղթ։

Այս հոդվածում շարադրում ենք նրա կենսագրությունը հայկական սկզբնաղբյուրների հիման վրա և հստակ առանձնացնում ենք այն, ինչ վավերագրված է, այն, ինչ վերականգնում է, և այն, ինչի շուրջ տվյալները տարբերվում են։

Ո՞վ էր Մխիթար Գոշը

Նրա կենսագրական տվյալները հիմնականում պահպանվել են XIII դարի պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցու մոտ։ Սա կարևոր է շեշտել․ Գոշի կյանքի մասին մենք գիտենք հիմնականում մեկ ուշ աղբյուրի շնորհիվ, ոչ թե նրա սեփական ինքնակենսագրության։

Ծնունդը։ Ծնվել է Գանձակում (այժմ՝ Գյանջա)։ Ծննդյան տարեթիվը ստույգ հայտնի չէ․ աղբյուրները տալիս են 1120, «1120-ականներ» կամ 1130 տարբերակները։ Ամենազգույշ ձևակերպումն է՝ XII դարի առաջին քառորդ։

Մականունը։ «Գոշ» բառը նշանակում է սակավամազ, նոսր մորուքով։ Այսինքն՝ դա արտաքինից բխող մականուն է, ոչ թե ազգանուն։

Կրթությունը։ Սկզբնական ուսումը ստացել է ծննդավայրում։ Ձեռնադրվել է կուսակրոն քահանա, աշակերտել Հովհաննես Տավուշեցի վարդապետին և նրանից ստացել վարդապետական աստիճան։

Կիլիկիա։ Ձեռք բերածով չբավարարվելով՝ մեկնել է Կիլիկյան Հայաստան և ուսանել Սև լեռան գիտնականների մոտ։ Ըստ ավանդության՝ նա թաքցրել է, որ արդեն վարդապետ է, և այնտեղ երկրորդ անգամ ստացել է նույն աստիճանը։ Այս մանրամասնությունը հաղորդվում է կենսագրական ավանդույթում և լավ արտահայտում է նրա վերաբերմունքը գիտելիքի նկատմամբ, թեև ինքնին ստուգելի փաստ չէ։

Վերադարձը։ Վերադառնալով Արևելյան Հայաստան՝ որոշ ժամանակ ապրել է Գանձակում։ Աղվանից Ստեփանոս կաթողիկոսի հետ տարաձայնությունների պատճառով լքել է քաղաքը և տեղափոխվել Խաչեն՝ Հաթերքի իշխան Վախթանգի մոտ, ապա հաստատվել Գետիկի վանքում։

Նոր Գետիկը

Երկրաշարժը ավերել է Գետիկի վանքն ու շրջակա գյուղերը։ 1188 թվականին, Զաքարյան իշխանների՝ Զաքարեի և Իվանեի հովանավորությամբ, Գոշը Տանձուտա ձորում կառուցել է նոր վանք և անվանել Նոր Գետիկ։

Այնտեղ նա բացել է դպրոց, որի համբավը դուրս է եկել տարածաշրջանի սահմաններից, և աշակերտներ են եկել հեռավոր վայրերից։

Գոշը մեծ հեղինակություն է վայելել նաև քաղաքական շրջանակներում՝ եղել է Զաքարե Երկայնաբազուկի խորհրդատուն և խոստովանահայրը։ Մասնակցել է 1205 թվականի Լոռիի և 1207 թվականի եկեղեցական ժողովներին։ 1196-1198 թվականներին ուխտագնացության է գնացել Երուսաղեմ։

Մահացել է 1213 թվականին։ Նրա մահից հետո Նոր Գետիկը վերանվանվել է Գոշավանք։

«Գիրք դատաստանի»․ ինչու՞ գրվեց

Օրենսգիրքը կազմվել է 1184 թվականին։ Ճիշտ անվանումն է «Գիրք դատաստանի», թեև գրականության մեջ ամրապնդվել է «Դատաստանագիրք» ձևը։

Շարժառիթը բացատրվում է հետևյալ իրավիճակով․ Գանձակի մուսուլման ամիրաները քրիստոնյաներին թույլ էին տալիս ունենալ սեփական օրենքները, բայց հայկական իրավական նյութը ցրված էր և ամբողջական չէր։ Արդյունքում հայերը հաճախ ստիպված էին դիմել մուսուլմանական դատարաններին, ինչը հանգեցնում էր անբարենպաստ հետևանքների։

Առաջաբանում Գոշն ինքն է գրում իր տատանումների մասին՝ երկար ժամանակ մտահոգված էր այս հարցով, բայց չէր համարձակվում ձեռնամուխ լինել՝ գիտակցելով սեփական ուժերի սահմանը։ Նա փորձել է համոզել այլ գիտակ անձանց, որ նրանք ստանձնեն գործը։ Ի վերջո՝ գրել է ինքը։

Այս անձնական տոնը հազվագյուտ է միջնադարյան իրավական տեքստերում և արժեքավոր է հենց դրանով։

Ի՞նչ կա գրքի մեջ

Կառուցվածքը։ Բաղկացած է նախադրությունից և հոդվածներից՝ ընդգրկելով եկեղեցական և աշխարհիկ իրավունքի ոլորտները։ Հոդվածների թիվը ձեռագրական խմբագրություններում տարբեր է․ տարբեր հրապարակումներ նշում են 151 կամ 251 հոդված՝ կախված նրանից, թե որ խմբագրության մասին է խոսքը։ Հայտնի են Ա, Բ և Գ խմբագրությունները, որոնց միջև կան էական տարբերություններ։

Աղբյուրները։ Աստվածաշնչյան (մովսիսական) օրենքները, հայոց կանոնական իրավունքը և սովորութային իրավունքը։

Բովանդակությունը։ Կարգավորում է քրեական, քաղաքացիական, ընտանեկան և գույքային հարաբերությունները, ինչպես նաև անդրադառնում է պետական կառավարման սկզբունքներին։

Ուշագրավ է, որ Գոշը գրում է թագավորական իշխանության, հարկերի և պետական ինքնիշխանության մասին այն ժամանակ, երբ Արևելյան Հայաստանում ինքնուրույն թագավորություն չկար։ Ուսումնասիրողների մեկնաբանությամբ՝ նա գրում էր ապագա վերականգնվելիք պետականության համար։

Գրքի ճանապարհը հեղինակից հետո

Այս մասը թերևս ամենատպավորիչն է․

• XIII դար՝ Կիլիկիա։ Դատաստանագիրքը օրենքի ուժ ստացավ Կիլիկիայի հայկական թագավորությունում։ Հետագայում Սմբատ Սպարապետը 1265 թվականին կազմեց սեփական դատաստանագիրքը, քանի որ Կիլիկիայի պետական կարիքները ավելի ընդարձակ իրավական կարգավորում էին պահանջում։
• XVI դար՝ Լեհաստան։ Ընդունվել է լեհ թագավոր Սիգիզմունդ Առաջինի կողմից՝ Լվովի, Կամենեց-Պոդոլսկի և այլ քաղաքների հայկական համայնքների համար։ Առանձին հատվածներ թարգմանվել են լատիներեն, լեհերեն և թաթարերեն։
• XVIII դար՝ Վրաստան։ Նյութը մուտք է գործել վրացական օրենսդրության մեջ՝ Վախթանգի օրենքների ժողովածուի կազմում։
• Կիրառվել է նաև հայկական այլ գաղթօջախներում՝ Աստրախանում և այլուր։

Այսինքն՝ գիրքը գործեց դարեր շարունակ և տարբեր պետությունների իրավական համակարգերում՝ չնայած որ գրվել էր առանց պետական պատվերի։

Գոշի մյուս գործերը

Դատաստանագիրքը նրա միակ երկը չէ։ Նրան են պատկանում մոտ մեկ տասնյակ աշխատություններ, այդ թվում՝

• Առակների ժողովածուն՝ մոտ 190 առակ, բաժանված երեք բաժնի՝ «Առակք բարոյականք», «Առակք առասպելականք» և «Առակք ստեղծականք»։ Առաջին անգամ հրատարակվել են 1790 թվականին Վենետիկում, թարգմանվել ֆրանսերեն և ռուսերեն։ Գոշի առակներով հայ գրականության մեջ առակը ձևավորվեց որպես ինքնուրույն գրական տեսակ։
• Աստվածաշնչյան մեկնություններ, դավանաբանական և խրատական թղթեր, աղոթքներ, «Աղվանից հայրապետների ցանկը»։

Վիճելի և ճշգրտման ենթակա հարցերը

1. Ծննդյան տարեթիվը։ Ստույգ հայտնի չէ։ Հանդիպում են 1120, 1120-ականներ և 1130 տարբերակները։

2. Կորպուսի սահմանները։ Դատաստանագրքի մեջ ներառված են նաև ոչ Գոշի հեղինակած նյութեր՝ մասնավորապես սիրիա-հռոմեական օրենքների թարգմանությունները։ Այսինքն՝ ձեռագրում պարունակվող ամեն ինչ չէ, որ նրա գրածն է։

3. Հոդվածների թիվը և խմբագրությունները։ Ա, Բ և Գ խմբագրությունների փոխհարաբերությունը և այն, թե որն է առավել վաղը, բանասիրական քննարկման առարկա է։ Ենթադրվում է, որ գործնականում ամենաշատը կիրառվել է Գ խմբագրությունը։

4. Կենսագրական մանրամասները։ Կիլիկիայում աստիճանը թաքցնելու պատմությունը կենսագրական ավանդույթի մաս է, ոչ թե վավերագրված դրվագ։

5. Ձեռագրական հիմքը։ Դատաստանագրքի բազմաթիվ ձեռագրեր պահվում են Մաշտոցի անվան Մատենադարանում։ Առաջին հրատարակությունը լույս է տեսել 1880 թվականին։

Եզրակացություն

Մխիթար Գոշի պատմության մեջ ամենաուշագրավը ոչ թե գրքի ծավալն է, այլ ժամանակագրությունը։

Նա գրում էր 1184 թվականին։ Կիլիկիայում այն օրենքի ուժ ստացավ նրա մահից տասնամյակներ անց։ Լեհաստանում այն կիրառվեց երեք դար հետո։ Վրաստանում՝ հինգ դար հետո։

Հեղինակը այս ոչ մեկը չտեսավ։ Իսկ առաջաբանում նա գրում է, որ երկար չէր համարձակվում սկսել։

Աղբյուրներ

• Մխիթար Գոշ, «Գիրք դատաստանի», 1184 (նախադրություն և հոդվածներ)
• Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմություն Հայոց»՝ Գոշի կենսագրության վերաբերյալ
• Մխիթար Գոշ, Առակների ժողովածու, առաջին հրատարակություն՝ Վենետիկ, 1790
• Դատաստանագրքի ձեռագրերը՝ Մաշտոցի անվան Մատենադարան
• Դատաստանագրքի առաջին հրատարակություն, 1880
• Խ. Սամվելյան, «Մխիթար Գոշի Դատաստանագիրքն ու հին հայոց քաղաքացիական իրավունքը», Վիեննա, 1911
• Սմբատ Սպարապետ, «Դատաստանագիրք», 1265