Զաքարե և Իվանե Զաքարյաններ․ երկու եղբայր և Անիի վերադարձը

Ներածություն

XII դարի վերջին Արևելյան Հայաստանում սեփական պետականություն չկար։ Բագրատունյաց թագավորությունը վաղուց ընկել էր, Անին գտնվում էր Շադդադյան ամիրաների ձեռքում, իսկ հայ ազնվականության մի մասը գաղթել էր Վրաստան և ծառայում էր վրաց արքունիքում։

Հենց այդ գաղթած ազնվականության միջավայրից եկան երկու եղբայր, որոնք քսան տարվա ընթացքում փոխեցին տարածաշրջանի քաղաքական քարտեզը՝ Զաքարեն և Իվանեն։

Այս հոդվածում շարադրում ենք նրանց պատմությունը հայկական սկզբնաղբյուրների հիման վրա և առանձին բաժնով ներկայացնում այն հարցերը, որոնց շուրջ տվյալները տարբերվում են։

Ընտանիքը և վերելքը

Եղբայրների հայրը՝ Սարգիս Զաքարյանն, առաջինն էր, ով վրաց արքունիքում ստացավ բարձրագույն ռազմական պաշտոն՝ ամիրսպասալար, այսինքն զորքերի գերագույն հրամանատար։

Հոր մահից մի քանի տարի անց՝ 1191 թվականին, Թամար թագուհին այդ պաշտոնում նշանակեց Զաքարեին։ Նույն տարվանից Իվանեն ևս ստացավ բարձր պաշտոն արքունիքում, իսկ հետագայում դարձավ աթաբեկ՝ թագաժառանգի խնամակալ և դաստիարակ։

1203 թվականին Զաքարեն ստացավ նաև մանդատորթուխուցեսի պաշտոնը՝ արքունի կնքապահ և թագուհու թիկնազորի պետ։ Այս կուտակված պաշտոնները նրան դարձրին վրաց Բագրատունյաց պետության ամենաազդեցիկ դեմքերից մեկը։

Հայերեն արձանագրություններում եղբայրները հիշվում են որպես «ամիրսպասալար Հայոց և Վրաց»։

Ազատագրական պատերազմները

Ռազմական գործողությունները սկսվեցին 1195 թվականին։

Շամքորի ուղղություն։ Գանձակի և Շամքորի միջև տեղի ունեցած ճակատամարտում հայ-վրացական ուժերը հաղթանակ տարան։ Դրանից հետո ազատագրվեցին Արագածոտնը և Գեղարքունիքը։

Ամբերդ։ Առաջին խոշոր հաղթանակներից էր Ամբերդ ամրոցի գրավումը։ Հենց այս իրադարձությունից հետո թողած արձանագրության մեջ Զաքարեն վկայակոչում է իր տոհմի ծագումը։

Անի։ Շիրակի ազատագրումը ենթադրում էր Անիի գրավում։ Քաղաքը վերջնականապես անցավ Զաքարյանների ձեռքը՝ վերջ դնելով Շադդադյան ամիրայության իշխանությանը, որը ընդմիջումներով տևել էր 1064 թվականից։

Կարևոր ճշգրտում․ տարեթիվը աղբյուրներում տարբերվում է — հանդիպում է և՛ 1198, և՛ 1199։ Ամենատարածված նշումը 1199 թվականն է։

Դվին։ 1203 թվականին Զաքարեի և Իվանեի զորքերը մտան Դվին։

Ընդլայնումը։ Այրարատյան դաշտի ազատագրումից հետո մարտերը տարածվեցին Վայոց ձոր, Սյունիք և Արցախ։ Իշխանապետության կազմ մտան նաև Կարսը և Բասենը։

Ընդհանուր առմամբ եղբայրները սելջուկյան ամիրությունների դեմ պայքարեցին ավելի քան քսան տարի։

Զաքարյան իշխանապետությունը

Ազատագրված տարածքների հիման վրա ձևավորվեց Զաքարյան իշխանապետությունը՝ կենտրոնով Անի։

Իշխանապետությունը ձևականորեն մնում էր վրաց Բագրատունյաց պետության կազմում, բայց փաստացի ուներ լայն ինքնավարություն։ Տոհմի ավագ ներկայացուցիչը նստում էր Անիում և կրում «շահնշահ» տիտղոսը՝ վրաց պետության մեջ թագավորից հետո առաջին դիրքը զբաղեցնելով։

Այս շրջանը դարձավ Անիի վերջին ծաղկումը։ Քաղաքը խոշոր արհեստագործական և առևտրական կենտրոն էր՝ զարգացած մետաղագործությամբ, շինարարական արհեստներով, կավագործությամբ և գրչության արվեստով։

Զաքարեն և եկեղեցական կյանքը

Զաքարեն մեծ հեղինակություն ուներ նաև Կիլիկյան Հայաստանում և դավանաբանական հարցերի շուրջ բանակցություններ էր վարում Լևոն Երկրորդի հետ։

Նրա նախաձեռնությամբ հրավիրվեցին Լոռիի (1205 թ.) և Անիի (1207 թ.) եկեղեցական ժողովները։ Այս ձեռնարկումներում նրան օգնում էր իր խոստովանահայրը՝ Մխիթար Գոշը։

Հենց Զաքարեի և Իվանեի հովանավորությամբ 1188 թվականին կառուցվեց Նոր Գետիկ վանքը, որը հետագայում կոչվեց Գոշավանք։

Վիճելի հարցերը

1. Տոհմի ծագումը

Սա ամենաքննարկվող հարցն է։

Զաքարեն իր հաղթարշավներից հետո հաճախ էր արձանագրություններ թողնում, որոնցում հաստատում էր իր հայկական ծագումնաբանությունը։ Ամբերդի ազատագրումից հետո թողած արձանագրության մեջ վկայակոչվում է Զաքարյանների սերումը Արծրունիներից։

Վրացական աղբյուրներում տոհմը հայտնի է Մխարգրձելի անունով, ինչը վրացերենում նշանակում է երկայնաբազուկ։ Հայկական ավանդույթում Զաքարեն ևս կոչվում է Երկայնաբազուկ։

Ուսումնասիրողների միջև առկա են տարբեր տեսակետներ տոհմի սկզբնական ծագման վերաբերյալ։ Ամենաճիշտ ձևակերպումն է՝ եղբայրներն իրենք իրենց հռչակել են Արծրունիներից սերած, և դա փաստագրված է իրենց իսկ արձանագրություններում, իսկ ավելի վաղ ծագման հարցը մնում է քննարկման առարկա։

2. Դավանանքի տարբերությունը

Զաքարեն մնաց Հայ Առաքելական եկեղեցու հետևորդ։ Իվանեն ընդունեց վրացական ուղղափառ դավանանքը։

Այս տարբերությունը կարևոր հետևանքներ ունեցավ․ Իվանեի հովանավորությամբ որոշ վանքեր անցան քաղկեդոնական դավանանքի, ինչը լարվածություն ստեղծեց տեղական եկեղեցական կյանքում։

Դավանափոխության շարժառիթների մասին աղբյուրները ուղղակի բացատրություն չեն տալիս․ քաղաքական-կարիերային և անձնական-կրոնական մեկնաբանությունները երկուսն էլ առաջարկվել են ուսումնասիրողների կողմից։

3. Անիի ազատագրման տարեթիվը

1198 կամ 1199։ Երկու թվականն էլ հանդիպում է հեղինակավոր հրապարակումներում։

4. Ռազմական գործողությունների վերագրումը

Աղբյուրների մի մասը գործողությունները ներկայացնում է որպես վրացական բանակի արշավանք հայկական ջոկատների մասնակցությամբ, մյուսները՝ որպես հայ իշխանների գլխավորած ազատագրական պատերազմ վրացական աջակցությամբ։ Իրականում խոսքը միացյալ հայ-վրացական ուժերի մասին է, և շեշտադրումը կախված է աղբյուրի ավանդույթից։

Ինչ եղավ հետո

Զաքարյանների ծաղկուն շրջանը ընդհատվեց մոնղոլական արշավանքով։

1236 թվականին մոնղոլները պաշարեցին և գրավեցին Անին։ Անեցիների 1249 և 1260 թվականների ապստամբությունները ձախողվեցին։ Քաղաքը որպես բնակավայր գոյատևեց մինչև XIV դարի կեսերը, բայց իր նախկին նշանակությունը այլևս չվերականգնեց։

Եզրակացություն

Զաքարյան եղբայրների պատմությունը հազվագյուտ օրինակ է, երբ պետականությունը վերականգնվում է ոչ թե թագավորական ժառանգությամբ, այլ ռազմական և վարչական կարիերայի միջոցով օտար արքունիքում։

Նրանք սկսեցին որպես վրաց թագուհու ծառայողներ և ավարտեցին որպես Անիում նստող շահնշահներ։ Իսկ այն, որ երկու եղբայրները տարբեր դավանանք ունեին և այնուամենայնիվ քսան տարի կռվեցին կողք կողքի, ինքնին այդ դարաշրջանի բարդության ամենալավ ցուցիչն է։

Աղբյուրներ

• Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմություն Հայոց»
• Վարդան Արևելցի, «Պատմություն»
• Ստեփանոս Օրբելյան, «Պատմություն նահանգին Սիսական»
• Զաքարե Զաքարյանի շինարարական և հաղթական արձանագրությունները՝ Ամբերդ և այլ վայրեր
• «Քարթլիս ցխովրեբա» (վրացական տարեգրություն)
• Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Զաքարյաններ» հոդված
• Անիի հնագիտական պեղումների հրապարակումներ