Զաբել թագուհի․ գահը, որը ժառանգեց երեխան

Ներածություն

Կիլիկիայի հայոց թագավորության պատմության մեջ Զաբելի կերպարը յուրահատուկ տեղ ունի․ նա գահի վրա հայտնվեց ոչ թե նվաճումով կամ ընտրությամբ, այլ որովհետև հայրը արական ժառանգ չուներ։

Նրա կենսագրությունը գրեթե ամբողջովին որոշվեց ուրիշների որոշումներով՝ խնամակալների, իշխանական ժողովների և արտաքին քաղաքական հաշվարկների։ Եվ այնուամենայնիվ նա մնաց գահին քսանվեց տարի և դարձավ Հեթումյան արքայատոհմի հիմքում կանգնած կին։

Այս հոդվածում շարադրում ենք նրա պատմությունը հայկական սկզբնաղբյուրների հիման վրա և հստակ առանձնացնում ենք այն կետերը, որտեղ աղբյուրները տարբերվում են։

Ծագումը և գահաժառանգությունը

Զաբելը (հանդիպում է նաև Զապել ուղղագրությամբ) Կիլիկիայի հայոց թագավոր Լևոն Երկրորդի դուստրն էր՝ Ռուբինյան տոհմից։

Ծննդյան տարեթիվը վիճելի է։ Աղբյուրները տալիս են 1215, 1216 և 1217 տարբերակները։ Հետագա իրադարձությունների ժամանակագրության համար այս տարբերությունը էական է․ դրանից է կախված, թե քանի տարեկան էր նա իր ամուսնությունների պահին։

Լևոն Երկրորդը արական գծով հետնորդ չուներ։ Ուստի նա հայոց գահաժառանգ օծեց իր դստերը՝ Զաբելին։ Սա կարևոր որոշում էր, որը հետագայում դարձավ երկարատև քաղաքական պայքարի աղբյուր։

1219 թվականին Լևոնը մահացավ։

Խնամակալության շրջանը

Մանկահասակ թագուհու անունից երկիրը կառավարում էին խնամակալները։

Առաջին խնամակալը՝ Ատան (Ադամ)։ Նրա խնամակալության ներքո Զաբելը հռչակվեց Կիլիկիայի թագուհի։ Սակայն Ատանը շուտով սպանվեց։

Գահի վիճարկումը։ Լևոն Երկրորդի ավագ եղբոր՝ Ռուբեն Երրորդի թոռը՝ Ռուբեն-Ռայմոնդ Անտիոքացին, փորձեց տիրանալ գահին։ Նա պարտվեց, ընկավ գերի և սպանվեց։

Երկրորդ խնամակալը՝ Կոստանդին Բաբերոնցին։ Հեթումյան տոհմի իշխան, Կիլիկիայի ամենահզոր ազնվականներից մեկը, կրում էր գունդստաբլի (սպարապետի) տիտղոսը։ Նա դարձավ երկրի փաստացի կառավարիչը և մնաց այդ դերում տարիներ շարունակ։

Աղբյուրները տարբեր կերպ են նշում Զաբելի թագադրման ամսաթիվը՝ հանդիպում է և՛ 1219 թվականի մայիսի 2-ը, և՛ 1222 թվականից թագուհի հիշատակվելը։

Առաջին ամուսնությունը՝ Փիլիպպոս Անտիոքացի

Կոստանդին Բաբերոնցին հրավիրեց հայ իշխանների և հոգևորականության ժողով և բարձրացրեց թագուհու ամուսնության հարցը։

Որոշումը։ Զաբելին ամուսնացնել Անտիոքի դուքս Բոհեմունդ Չորրորդի որդի Փիլիպպոսի հետ։ Հաշվարկը քաղաքական էր՝ երկու պետությունների միավորում կամ սերտ դաշինք։

Պայմանը։ Փիլիպպոսը պարտավորվեց հարգել հայ իշխանների իրավունքները, հայոց հավատն ու սովորությունները։

Ինչ եղավ։ Կիլիկիա ժամանելուց հետո նա դրժեց խոստումները։ Աղբյուրները նշում են՝ արքունիքից հեռացրեց հայ պաշտոնյաներից շատերին, պալատ հրավիրեց խաչակիր ասպետների և կաթոլիկ հոգևորականների, արհամարհանքով վերաբերվեց հայ ազնվականությանը։ Որոշ շարադրանքներում նշվում է նաև, որ նա փորձել է սահմանափակել հայերենի գործածությունը արքունիքում։

Հետևանքը։ Հայ ավագանին գահընկեց արեց Փիլիպպոսին և բանտարկեց։

Մահը՝ երկու վարկած։ Աղբյուրների մի մասը գրում է, որ նա մահացել է բանտում։ Մյուսներում նշվում է, որ սպանվել է մարտում 1225 թվականին։ Գահընկեցության տարեթիվը ևս տարբեր է նշվում՝ 1224 կամ 1225։

Երկրորդ ամուսնությունը՝ Հեթում

Գահակալության հարցը կրկին բաց մնաց։ Կոստանդին Բաբերոնցին հրավիրեց նոր խորհրդաժողով և իշխանների ու եկեղեցականների համաձայնությամբ Զաբելին ամուսնացրեց իր որդի Հեթումի հետ։

Ամսաթիվը՝ 1226 թվականի հունիսի 14։ Արարողությունը կայացավ Տարսոն քաղաքում։

Հեթումը ևս պատանի էր՝ ծնված 1213 կամ 1215 թվականին։ Այսինքն՝ երկու ամուսիններն էլ անչափահաս էին։

Այս ամուսնությամբ Կիլիկիայի գահին հաստատվեց Հեթումյան արքայատոհմը՝ փոխարինելով Ռուբինյաններին, որոնց տոհմը հանգել էր Լևոն Երկրորդի մահով։

Քաղաքական արդյունքը։ Խաչակիր ասպետները և կաթոլիկ հոգևորականությունը, որոնք ձգտում էին ընդլայնել իրենց ազդեցությունը երկրում, կորցրին այդ հնարավորությունը։

Համատեղ թագավորությունը

Զաբելը և Հեթում Առաջինը թագավորեցին միասին։ Այս համատեղությունը ձևական չէր․ երկուսը միասին պատկերված են կիլիկյան տարբեր դրամների վրա, ինչը այդ ժամանակի համար կարևոր հանրային-քաղաքական հայտարարություն էր։

Նրանք ունեցան ութ զավակ՝ ապագա թագավոր Լևոնը, Թորոսը, Սիբիլը, Ֆիմին, Ռիտան, Մարիան, Ռուբենը և Վասակը, ով մահացավ չորս տարեկանում։

Զաբելը մահացավ 1252 թվականին։ Հեթում Առաջինը թագավորեց մինչև 1269 կամ 1270 թվականը։

Վիճելի հարցերը

1. Ծննդյան տարեթիվը։ 1215, 1216 կամ 1217։ Հետևաբար՝ 1226 թվականին նա եղել է 9-11 տարեկան։

2. Թագադրման ամսաթիվը։ 1219 թվականի մայիսի 2 կամ 1222 թվականից հիշատակում որպես թագուհի։

3. Փիլիպպոսի մահը։ Բանտում կամ մարտում։ Համապատասխանաբար՝ 1224 կամ 1225 թվականին։

4. Սելևկիայի դրվագը։ Արևմտյան աղբյուրներում հանդիպում է պատմություն, ըստ որի Զաբելը փախել է Սելևկիա և հրաժարվել ամուսնանալ Հեթումի հետ, մինչև նրան հետ են բերել։ Հայկական աղբյուրները այս մասին չեն գրում։ Ուստի այն պետք է ներկայացնել որպես առանձին ավանդույթ, ոչ թե հաստատված փաստ։

5. Հեթումի ծննդյան տարեթիվը։ 1213 կամ 1215։

6. Բարեգործական գործունեությունը։ Զաբելին վերագրվում է հիվանդանոցների և աղքատների խնամքի հովանավորություն։ Այս ավանդույթը կայուն է հայկական պատմագրության մեջ, բայց կոնկրետ վավերագրական մանրամասները սակավ են։

Եզրակացություն

Զաբելի պատմությունը հարմար է մելոդրամատիկ ընթերցման, և հենց դա է վտանգը։

Փաստերն ինքնին բավական են։ Հայրը գահաժառանգ օծեց դստերը, որովհետև որդի չուներ։ Երկու տարբեր իշխանական ժողովներ որոշեցին, թե ում հետ նա պետք է ամուսնանա։ Առաջին ամուսնությունը ավարտվեց գահընկեցությամբ և բանտով։ Երկրորդը՝ քսանվեց տարվա համատեղ թագավորությամբ, ութ զավակով և նոր արքայատոհմով, որը Կիլիկիան կառավարեց ևս մեկուկես դար։

Այս ամենը տեղի ունեցավ մի կնոջ կյանքում, ով գահ բարձրացավ երեխա հասակում։

Աղբյուրներ

• Սմբատ Սպարապետ, «Տարեգիրք»՝ Կիլիկիայի իրադարձությունների ժամանակագրության համար
• Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմություն Հայոց»
• Վահրամ Րաբունի, «Ոտանավոր պատմություն Ռուբինյանց»
• Կիլիկյան դրամագիտական նյութ՝ Զաբելի և Հեթում Առաջինի համատեղ դրամները
• Հայկական սովետական հանրագիտարան, «Զապել» և «Հեթում Ա» հոդվածներ
• Կիլիկյան Հայաստանի պատմությանը նվիրված ակադեմիական ուսումնասիրություններ