Հաննիբալը և Արտաշատը․ երկու տարբեր պատմություն մեկ քաղաքի մասին

Ներածություն

Հայաստանի պատմության մեջ քիչ դրվագներ կան, որոնք այսքան հաճախ են կրկնվում և այսքան քիչ են քննվում։ «Արտաշատը կառուցել է Հաննիբալը» նախադասությունը հանդիպում է դասագրքերում, զբոսաշրջային ուղեցույցներում և հարյուրավոր հոդվածներում։ Բայց երբ դիմում ենք սկզբնաղբյուրներին, պատկերը շատ ավելի բարդ է դառնում։

Գոյություն ունեն երկու առանձին ավանդույթ՝ հունահռոմեական և հայկական։ Դրանք ոչ թե միմյանց լրացնում են, այլ պարզապես տարբեր բան են պատմում։ Այս հոդվածում ներկայացնում ենք երկուսն էլ՝ առանց մեկը մյուսին նախապատվություն տալու, և ցույց տալիս, թե որտեղ են դրանց թույլ և ուժեղ կողմերը։

Պատմական համատեքստը․ ինչ էր կատարվում մ.թ.ա. 190-180 թթ.

Երկրորդ Պունիկյան պատերազմից հետո՝ Զամայի ճակատամարտում պարտվելով (մ.թ.ա. 202 թ.), Հաննիբալ Բարքասը որոշ ժամանակ դեռ գործում էր Կարթագենում որպես պետական այր։ Հռոմի ճնշման ներքո նա մոտ մ.թ.ա. 195 թվականին լքեց հայրենիքը և ապաստան գտավ Սելևկյան արքա Անտիոքոս III Մեծի արքունիքում։

Մ.թ.ա. 190 թվականին Մագնեսիայի ճակատամարտում հռոմեացիները ջախջախեցին Անտիոքոսին։ Երկու տարի անց՝ Ապամեայի հաշտությամբ, Սելևկյան տերությունը կորցրեց Փոքր Ասիայի իր տիրույթների մեծ մասը։ Հռոմն ուղղակիորեն պահանջում էր Հաննիբալի հանձնումը, և նա նորից փախուստի մեջ էր։

Հենց այս փլուզման պահին Մեծ Հայքի սելևկյան կուսակալ Արտաշես Առաջինը իրեն հռչակեց ինքնիշխան արքա և հիմնեց Արտաշեսյան հարստությունը։ Նրա գահակալությունը հաստատվում է ոչ միայն գրավոր աղբյուրներով, այլև նյութական ապացույցներով՝ Հայաստանի տարբեր վայրերում հայտնաբերված արամեերեն սահմանաքարերով, որոնք կրում են նրա անունն ու տիտղոսը։ Այս երկու իրադարձությունը՝ Հաննիբալի փախուստը և Արտաշեսի իշխանության հաստատումը, ժամանակագրորեն համընկնում են։ Հենց այս համընկնումն է կանգնած ողջ պատմության հիմքում։

Վարկած առաջին․ հունահռոմեական ավանդույթը

Ի՞նչ է գրում Պլուտարքոսը

Ամենամանրամասն պատմությունը պահպանվել է Պլուտարքոսի «Զուգահեռ կենսագրություններ» շարքի «Լուկուլլոս» գլխում (I-II դդ.)։ Ըստ նրա շարադրանքի՝ Անտիոքոսի պարտությունից հետո Հաննիբալը հայտնվում է Արտաշեսի մոտ և դառնում նրա խորհրդականը։ Զբոսնելով Երասխի ափին՝ նա նկատում է մի տեղանք, որը գերազանց է քաղաքաշինության համար՝ պաշտպանված, ջրառատ և առևտրային ճանապարհների վրա։ Հաննիբալը կազմում է քաղաքի հատակագիծը և հանձնում արքային։ Արտաշեսը, ոգևորված արդյունքով, քաղաքն անվանում է իր անունով՝ Արտաշատ։

Ի՞նչ է գրում Ստրաբոնը

Ստրաբոնը իր «Աշխարհագրության» XI գրքում (I դ. սկիզբ) նույնպես կապում է Արտաշատի հիմնադրումը Հաննիբալի հետ՝ նշելով, որ քաղաքը կառուցվել է նրա ցուցումով կամ նախագծով։ Ստրաբոնի վկայությունը Պլուտարքոսից ավելի վաղ է և ավելի սեղմ, բայց հիմնական պնդումը նույնն է։

Ինչու՞ է այս վարկածը գրավիչ

• Երկու անկախ հունահռոմեական հեղինակ նույն բանն են ասում, ինչը հուշում է ընդհանուր վաղ աղբյուրի գոյություն։
• Ժամանակագրական պատուհանը՝ մ.թ.ա. 189-183 թթ., տեսականորեն թույլ է տալիս նման այցելություն։
• Արտաշատի հատակագիծը՝ բլուրների վրա տեղակայված ամրոցային համակարգով, իսկապես ցուցաբերում է հելլենիստական քաղաքաշինական սկզբունքներ։

Ինչու՞ է այս վարկածը կասկածելի

• Ե՛վ Ստրաբոնը, և՛ Պլուտարքոսը գրել են իրադարձություններից 150-300 տարի անց։
• Հին հունահռոմեական պատմագրության մեջ տարածված է հռչակավոր անուններին քաղաքների հիմնադրում վերագրելու սովորույթը՝ որպես գրական հնարք։
• Հաննիբալի կյանքի վերջին տարիների ընդհանուր ընդունված երթուղին Կրետե և ապա Բյութանիա է, որտեղ էլ նա մահացել է մոտ մ.թ.ա. 183 թվականին։ Հայաստանում գտնվելը այս երթուղու մեջ հստակ տեղ չունի։
• Ոչ մի հնագիտական գտածո Արտաշատում ուղղակիորեն չի կապվում Հաննիբալի հետ։

Վարկած երկրորդ․ հայկական ավանդույթը

Ի՞նչ է գրում Մովսես Խորենացին

Խորենացու «Հայոց պատմության» երկրորդ գրքում Արտաշատի հիմնադրումը նկարագրված է բավական մանրամասն, և այնտեղ Հաննիբալի անունը բացակայում է ամբողջությամբ։

Ըստ Խորենացու՝ Արտաշեսը ինքն է գնում և գտնում հարմար տեղանքը՝ Երասխի և Մեծամորի միախառնման վայրում գտնվող բլուրների վրա։ Նա այնտեղ կառուցում է քաղաքը, ամրացնում այն, տեղափոխում Արմավիրից և այլ վայրերից բնակչությանը, ինչպես նաև պաշտամունքային կուռքերը՝ Արտաշատը դարձնելով ոչ միայն վարչական, այլև կրոնական կենտրոն։

Այլ հայ պատմիչներ

Հայ միջնադարյան պատմագրության մեջ ընդհանրապես Հաննիբալի կերպարը գործնականում բացակայում է Արտաշատի համատեքստում։ Սա պատահական բացթողում լինել չի կարող․ եթե ավանդույթը գոյություն ունենար հայկական միջավայրում, դժվար է պատկերացնել, որ նման տպավորիչ մանրամասնությունը լիովին կանտեսվեր։

Ինչու՞ է այս վարկածը կարևոր

• Այն արտացոլում է տեղական՝ հայկական պատմական հիշողությունը, որը զարգացել է հունահռոմեական ավանդույթից անկախ։
• Խորենացու նկարագրած տեղանքը՝ Երասխի ափին, Խոր Վիրապի բլուրների շրջանում, հաստատվել է հնագիտությամբ։ Պեղումները, որոնք սկսվել են XX դարի երկրորդ կեսին, բացահայտել են հենց այդ տարածքում ընդարձակ հելլենիստական քաղաքի մնացորդներ։
• Այն ավելի ռեալիստիկ պատկեր է տալիս մայրաքաղաքի հիմնադրման տրամաբանության մասին՝ որպես պետականաշինական քայլ, ոչ թե օտար հյուրի ներշնչանք։

Ինչու՞ է այս վարկածն էլ պետք է զգուշությամբ ընթերցել

• Խորենացու երկի վերջնական թվագրումը գիտության մեջ վիճելի է․ առաջարկվել են V դարից մինչև VIII-IX դարեր ընկած տարբերակներ։ Այսինքն՝ նա ևս իրադարձություններից դարեր անց է գրել։
• Խորենացու շարադրանքում պատմական տեղեկությունը հաճախ միահյուսված է բանահյուսական և ծագումնաբանական նյութի հետ։

Ի՞նչ է ասում հնագիտությունը

Արտաշատի պեղումները տարիների ընթացքում բացահայտել են 12 բլուրների վրա տարածված մեծ քաղաքային համալիր՝ պաշտպանական պարիսպներով, բաղնիքներով, արհեստանոցներով և հարուստ նյութական մշակույթով, որը վկայում է հելլենիստական աշխարհի հետ սերտ կապերի մասին։

Սակայն հնագիտությունը այս վեճը լուծել չի կարող։ Այն հաստատում է, որ քաղաքը գոյություն է ունեցել նշված վայրում և ունեցել է հելլենիստական բնույթ, բայց նախագծողի ինքնությունը հողից չի պեղվում։ Հելլենիստական քաղաքաշինական սկզբունքները այդ ժամանակ ողջ Մերձավոր Արևելքում տարածված էին և չեն պահանջում կոնկրետ կարթագենցի զորավարի ներկայություն։

Այնուհետև․ Արտաշատի ճակատագիրը

Արտաշատը մոտ չորս դար մնաց Հայաստանի գլխավոր քաղաքներից մեկը։ Այն կորցրեց մայրաքաղաքի կարգավիճակը, երբ Տիգրան Մեծը հիմնեց Տիգրանակերտը, բայց հետագայում վերականգնեց իր դերը։ Հռոմեա-պարթևական պատերազմների ընթացքում քաղաքը մի քանի անգամ ավերվեց, ամենածանրը՝ մ.թ. I դարում հռոմեական զորավար Կորբուլոնի արշավանքի ժամանակ։

Եզրակացություն

Ճիշտ պատասխանը, որքան էլ ոչ գոհացուցիչ հնչի, հետևյալն է․ մենք չգիտենք։

Մենք ունենք երկու ավանդույթ, երկուսն էլ ուշ գրառված, երկուսն էլ ունեն ուժեղ և թույլ կողմեր։ Հունահռոմեականը տալիս է տպավորիչ պատմություն երկու անկախ հեղինակների միջոցով։ Հայկականը տալիս է ավելի սթափ շարադրանք, որի աշխարհագրական մանրամասները հաստատվում են պեղումներով։

Ամենաազնիվ ձևակերպումն այն է, որ Հաննիբալի մասնակցությունը Արտաշատի հիմնադրմանը հնարավոր է, բայց ապացուցված չէ։ Իսկ այն, ինչ ապացուցված է, ոչ պակաս տպավորիչ է․ մ.թ.ա. II դարում հայ արքան հիմնեց մի քաղաք, որը դարեր շարունակ մնաց տարածաշրջանի կարևորագույն կենտրոններից մեկը։

Աղբյուրներ

• Պլուտարքոս, «Զուգահեռ կենսագրություններ»․ Լուկուլլոս, գլ. 31
• Ստրաբոն, «Աշխարհագրություն», գիրք XI
• Մովսես Խորենացի, «Հայոց պատմություն», գիրք II
• Տիտոս Լիվիոս, «Հռոմի պատմություն»՝ Մագնեսիայի ճակատամարտի և Ապամեայի հաշտության վերաբերյալ
• Կոռնելիոս Նեպոս, «Հաննիբալ»՝ Հաննիբալի կյանքի վերջին տարիների մասին
• Արտաշատի հնագիտական պեղումների հրապարակումներ (ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ)
• Արտաշես Առաջինի արամեերեն սահմանաքարերի վերաբերյալ ուսումնասիրություններ