Վանի ժայռի պատմությունը՝ ըստ քարի և ըստ հայկական աղբյուրի

ՄԱՍ Ա. ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԱՂԲՅՈՒՐԻ ՎԿԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

1. Անունը, որ ապրեց 1400 տարի

Սա այս ամբողջ պատմության ամենաուժեղ հայկական փաստն է, և այն գրեթե երբեք չի հնչում։

Ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում մայրաքաղաքը կոչվում է Տուշպա (Ṭušpa)։ Ասորեստանյան տարեգրություններում՝ Տուրուշպա։ Քաղաքը կործանվեց մ.թ.ա. 6-րդ դարում, սեպագիրը մոռացվեց, լեզուն մեռավ։

Հազար տարի անց՝ 5-րդ դարում, Մովսես Խորենացին այս քաղաքը կոչում է Տոսպ։

Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցում» (7-րդ դ.) Տոսպը Վասպուրական նահանգի գավառներից մեկն է՝ հենց այն գավառը, որտեղ գտնվում է Վան քաղաքը։

Լեզվաբանորեն՝ Ṭušpa → Տոսպ հնչյունական անցումը կանոնավոր է և ընդունված (Հյուբշման, Ադոնց, Ն. Հարությունյան)։ Աքքադական սեպագրում առանձին o նշան չկար, ուստի ուրարտական անվան իրական հնչողությունը հավանաբար ավելի մոտ էր Տոսպա-ին, քան Տուշպա-ին։

Նույն օրինաչափությունը գործում է երկրորդ անվան հետ․ պետության ինքնանվանումը՝ Բիայնիլի → գավառի ու քաղաքի անուն՝ Վան։

Եզրակացություն (Ա մակարդակ). Ուրարտական պետությունը վերացավ, բայց նրա մայրաքաղաքի և երկրի անունները շարունակեցին ապրել հայերենում՝ որպես կենդանի, ամենօրյա տեղանուններ։ Ոչ մի այլ լեզու այս անունները չպահեց։

2. Ի՞նչ է տեսել Խորենացին

«Հայոց պատմության» Ա գրքի 16-րդ գլխում Խորենացին նկարագրում է Վանի ժայռը։ Կարևորն այն է, թե ինչ է նա նկարագրում՝ անկախ նրանից, թե ում է վերագրում։

Ըստ Խորենացու՝ ժայռի արևահայաց կողմում փորված են բազմաթիվ տաճարներ, սենյակներ, գանձարաններ և ընդարձակ քարայրներ։ Ժայռն այնքան կարծր է, որ, նրա խոսքով, երկաթով անգամ գիծ քաշել հնարավոր չէ։ Նա հատուկ նշում է, որ ոչ ոք չգիտի, թե ինչպես են դրանք կառուցվել։

Այնուհետև՝ ժայռի մակերեսը հարթեցված է, և դրա վրա փորագրված են բազմաթիվ գրություններ՝ այնպիսի ճշգրտությամբ, «կարծես մոմի վրա գրիչով»։ Խորենացին ավելացնում է, որ նույն գրերով արձանագրություններ կան Հայաստանի շատ վայրերում՝ սահմանաքարերի և հուշարձանների վրա։

Հիմա համեմատենք հնագիտության հետ․

Գնահատական (Բ մակարդակ). Խորենացու վերագրումը սխալ է՝ դրանք Շամիրամի կառույցները չեն։ Բայց նրա դիտարկումը ճշգրիտ է։ Նա նկարագրում է իրական հուշարձաններ, որոնք մինչ օրս կանգուն են՝ ժայռափոր դամբարաններ, հարթեցված մակերես, սեպագիր, ջրանցք։ Սա մի մարդու վկայություն է, ով կա՛մ տեսել է դրանք, կա՛մ ունեցել է տեսածի հավաստի նկարագրություն։

Եվ ամենակարևորը՝ Խորենացին ուրարտացիներին ներկայացնում է որպես հայերի անմիջական նախորդներ, նույն վայրում։

3. Ինչպես հայկական աղբյուրը հայտնաբերեց ուրարտերենը

Սա ամենաքիչ հայտնի, բայց ամենաուժեղ հատվածն է։

1802 թ. Կարստեն Նիբուրը հրապարակեց Պերսեպոլիսում գտնված սեպագիր արձանագրություններ։ Եվրոպան սկսեց սեպագիր վերծանելու մրցավազքը։

1827 թ. Փարիզի Ասիական ընկերությունը (Société Asiatique) արշավախումբ ուղարկեց Վան։ Ի՞նչ ստուգելու համար։ Մովսես Խորենացու տեքստը — նրա նկարագրությունը Վանի քաղաքի, ժայռի ու անհասկանալի գրերի մասին։

Արշավախումբը գլխավորում էր գերմանացի արևելագետ Ֆրիդրիխ Էդուարդ Շուլցը։ Նա Վանում պատճենեց արձանագրությունները։ 1829-ին սպանվեց Հաքյարիում, բայց նրա թղթերը հասան Փարիզ։

Հետևանքները՝

• 1836 թ. — Էժեն Բյուռնուֆը, ուսումնասիրելով Շուլցի պատճենած Վանի եռալեզու արձանագրությունը, ճանաչեց հին պարսկերեն սեպագրի մոտ երեսուն նշան։ Սա հին պարսկերենի վերծանման վճռական քայլերից էր։
• Նույն նյութի հիման վրա գիտությունը հայտնաբերեց բոլորովին անհայտ մի լեզու՝ ուրարտերենը, որը մինչ այդ ոչ ոք չգիտեր, որ գոյություն ունի։

Եզրակացություն (Ա մակարդակ). Ուրարտուն վերագտնվեց, որովհետև 5-րդ դարի հայ պատմիչը գրի էր առել այն, ինչ տեսել էր Վանի ժայռին։ Խորենացու տեքստն է ֆիզիկապես ուղարկել Շուլցին Վան։ Առանց հայկական աղբյուրի՝ այս ամբողջ քաղաքակրթության վերագտնումը կհետաձգվեր տասնամյակներով։

4. Ի՞նչ չի ասում Խորենացին

Ազնվության համար՝ սա էլ պետք է հստակ լինի։

Հայկական միջնադարյան աղբյուրները ոչինչ չգիտեն․

• Սարդուրի Առաջինի մասին
• Մենուայի, Արգիշտիի, Ռուսայի մասին
• Ուրարտու/Բիայնիլի պետության մասին՝ որպես պետություն
• Արձանագրությունների բովանդակության մասին

Խորենացու համար ժայռի կառույցները Շամիրամի գործն են։ Նրա տված ժամանակագրական հաշվարկները (Հայկ, Բել, Արա) պատմական թվագրություն չեն։

Այս ամենը մենք գիտենք միայն սեպագիր արձանագրություններից — այսինքն, հենց այն քարերից, որոնք գտնվում են Վանում։ Դրանք ոչ ռուսական են, ոչ թուրքական, ոչ էլ որևէ ժամանակակից պետության շահերին ծառայող։ Դրանք բնագիր են՝ գրված մ.թ.ա. 9–7-րդ դարերում։

Հենց դրանց ենք հիմա դառնում։

ՄԱՍ Բ. ԻՆՉ Է ԱՍՈՒՄ ՔԱՐԸ

5. Սարդուրի Առաջինը և առաջին տեքստը

Ժամանակ. մոտ մ.թ.ա. 834–828 թթ. (Սալվինիի ժամանակագրություն)։ Այլ դպրոցներ տալիս են 840–830 կամ 835–825։ Բոլոր դեպքերում՝ 9-րդ դարի երկրորդ կես։

Նախապատմություն. Ուրարտուի հայտնի առաջին արքան Արամեն էր (~858–844), որի մայրաքաղաք Արզաշկունը մ.թ.ա. 856-ին այրեց Սալմանասար III-ը։ Այդ պարտությունից հետո կենտրոնը տեղափոխվեց Վանա լճի ափ։ Տուշպան, հետևաբար, Ուրարտուի առաջին մայրաքաղաքը չէ, այլ առաջին կայունը։

Լուտիպրիի հարցը. Սարդուրին իրեն կոչում է «Լուտիպրիի որդի», բայց Լուտիպրին այլ ոչ մի աղբյուրում չի հիշատակվում։ Հնարավոր է՝ նա երբեք չի թագավորել։

6. Սարդուրբուրճ — Ուրարտուի ամենահին կանգուն շինությունը

Ժայռի հյուսիս-արևմտյան ստորոտում կանգնած է կիկլոպյան որմնաշարք։

Շինության տակ կա առատ աղբյուր։ Ի՞նչ էր այն՝ պաշտպանական պատ, հենապատ, նավամատույցի պատվանդան, թե ծիսական հարթակ — հստակ հայտնի չէ։

7. Արձանագրությունը՝ ամբողջական տեքստը

Բլոկների վրա փորագրված են վեց նույնական արձանագրություն։ Գիտական դասիչը՝ CTU A 1-1։

«Սարդուրիի՝ Լուտիպրիի որդու արձանագրությունը՝ մեծ արքայի, հզոր արքայի, տիեզերքի արքայի, Նաիրի երկրի արքայի, արքայի, որին հավասարը չկա, զարմանալի հովվի, ճակատամարտից չվախեցողի, արքայի, ով խոնարհեցրեց իրեն չհնազանդվողներին։

Ես՝ Սարդուրիս, Լուտիպրիի որդին, արքաների արքան, ով ստացել է բոլոր արքաների տուրքը։

Այսպես է ասում Սարդուրին՝ Լուտիպրիի որդին. այս կրաքարե բլոկները բերեցի Ալնիունու քաղաքից և կառուցեցի այս պատը»։

Կարևոր ճշգրտում. Սա քաղաքի հիմնադրման հռչակագիր չէ, այլ շինարարական արձանագրություն։ Այն, որ Սարդուրի I-ը Տուշպայի հիմնադիրն է, ժամանակակից գիտական հետևություն է՝ հիմնված այն բանի վրա, որ սա վայրի ամենահին թվագրվող տեքստն է։

8. Ինչո՞ւ է գրված ասորերեն

Վեց արձանագրություններն էլ աքքադերեն են՝ նորասուրական սեպագրով։ Ոչ ուրարտերեն։

Պատճառը պարզ է. մ.թ.ա. 9-րդ դարի կեսին ուրարտական գիր դեռ գոյություն չուներ։ Ուրարտերենի սեպագիրը՝ ասորեստանյան նշանագրերի հարմարեցմամբ, ձևավորվում է Իշպուինիի (~828–810) և հատկապես Մենուայի (~810–786) օրոք։

Նույն պատճառով «տիեզերքի արքա» արտահայտությունը բնագրում աքքադերեն šar kiššati է՝ ուղիղ փոխառություն ասորեստանյան արքունական տիտղոսակարգից։

Այսինքն՝ Վանի հիմնադիր տեքստը գրված է թշնամու լեզվով, թշնամու գրով, թշնամու տիտղոսներով։ Ոչ թե ստրկամտությունից, այլ որովհետև տարածաշրջանում գրագրության այլ համակարգ պարզապես չկար։ Մեկ սերունդ անց Ուրարտուն ուներ սեփական գիրը։

9. Ալնիունուն և քարերի հարցը

Արձանագրությունն ասում է՝ քարերը բերվել են Ալնիունու քաղաքից։ Այս տեղանվան դիրքը անհայտ է։

Պետրոգրաֆիկ վերլուծություն (բարակ կտրվածքների ուսումնասիրություն) ցույց տվեց, որ շինությունը կառուցված է երկու տեսակի ապարից․

• կրաքար — ամենամոտ աղբյուրը հենց Տուշպայի ժայռն է
• տրավերտին — ամենամոտ աղբյուրը Էդրեմիտի շրջանն է (~10 կմ հարավ)

Այսինքն՝ տեղափոխություն եղել է, բայց տասնյակ կիլոմետրերի մասին խոսք չկա։

10. Կշիռների հարցը

Ինտերնետում ամենից շատ շրջանառվող թիվը՝ «30–40 տոննա»։ Այն գալիս է փսևդոհնագիտական հրապարակումներից և թվաբանորեն չի ստացվում․

Հնագիտական հրապարակումները տալիս են «մինչև 10 տոննա»։

Ինչո՞ւ սա կարևոր է։ Որովհետև 30 տոննա գրելով՝ դու տալիս ես մեկ նախադասությամբ քո ամբողջ տեքստը հերքելու հնարավորություն։ Իսկ 10 տոննա, 6 մետր երկարությամբ բլոկ՝ առանց մետաղյա ամբարձիչի, միլիմետրային ճշգրտությամբ շարված — սա մնում է ապշեցուցիչ ձեռքբերում, և այն անհերքելի է։

11. Ինչպես աճեց քաղաքը

Մենուայի ջրանցքը. Սկիզբ է առնում Գյուրփընարի շրջանից, անցնում Էդրեմիտով, հասնում Վանի դաշտ։ Երկարությունը՝ 51 կմ, լայնությունը՝ 3,5–4 մ, խորությունը՝ 1,5–2 մ, հոսքը՝ ~3–3,5 մ³/վրկ։

Այն մինչ օրս գործում է և ոռոգում է շուրջ 5000 հեկտար։ Ջրանցքի երկայնքով պահպանված ուրարտական արձանագրությունները միանշանակ նշում են Մենուային որպես կառուցող։ Ժողովրդական անվանումը՝ Շամիրամի ջուր — հենց այն ավանդույթի արձագանքն է, որը գրի է առել Խորենացին։

Էրեբունին. Արգիշտի I-ի հիմնադրման արձանագրությունը թվագրվում է մ.թ.ա. 782 թ.։ Այս քաղաքից է ծագում Երևան անունը՝ ևս մեկ ուրարտական անուն, որ ապրում է հայերենում մինչ այսօր։

Ընդհանուր առմամբ Տուշպայում և շրջակայքում հայտնաբերվել է 101 արձանագրություն։

12. Ասորեստանի հետ պատերազմները

• մ.թ.ա. 743 թ. — Թիգլաթպալասար III-ը Կումմուհի մոտ ջախջախում է Սարդուրի II-ի բանակը։
• մ.թ.ա. 735 թ. — Թիգլաթպալասար III-ը պաշարում է Տուշպան։ Ասորեստանյան տարեգրության բնագիրը՝ «Ես Սարդուրի ուրարտացուն փակեցի Տուրուշպայում՝ նրա գլխավոր քաղաքում, և մեծ կոտորած արեցի քաղաքի դարպասների առջև։ Ապա իմ մեծության պատկերը կանգնեցրի քաղաքի դիմաց»։ Արդյունքը՝ ստորին քաղաքն այրվեց, բայց միջնաբերդը չընկավ։ Ասորեստանցիները նահանջեցին։
• մ.թ.ա. 714 թ. — Սարգոն II-ի 8-րդ արշավանք։ Տուշպան չի հարձակման ենթարկվել — ավերվեց Մուծածիրի սրբավայրը։

Ուշադրություն. այս փաստերը գալիս են ասորեստանյան աղբյուրներից, այսինքն՝ հակառակորդի հաշվետվությունից։ Երբ թշնամին ինքն է գրում, որ քաղաքը չի վերցրել, դա ամենահուսալի վկայությունն է։

13. Վախճանը

Բիայնիլին անհետանում է գրավոր աղբյուրներից մոտ մ.թ.ա. 590–585 թթ.։

Հնագիտությունը վկայում է բռնի վախճան՝ Ռուսա II-ի կառուցած գրեթե բոլոր ամրոցները ոչնչացվել են հրդեհով, այդ թվում՝ Կարմիր բլուրը։ Ավերողների ինքնությունը վիճելի է՝ մարեր, սկյութներ, կիմերներ կամ ներքին փլուզում։

14. Բեհիսթունի արձանագրությունը — Ուրարտու = Հայաստան

Սա այս հոդվածի ամենակարևոր առանձին փաստն է։

Մ.թ.ա. 520 թ.-ին Դարեհ I-ը Բեհիսթունի ժայռին փորագրել տվեց իր հաղթանակների արձանագրությունը՝ երեք լեզվով՝ հին պարսկերեն, էլամերեն, բաբելոներեն (աքքադերեն)։

Երբ թվարկվում են կայսրության երկրները, նույն երկիրը նշվում է․

Ա մակարդակ, բնագիր, մ.թ.ա. 520 թ. Այսինքն՝ Ուրարտուի անկումից ընդամենը յոթանասուն տարի անց նույն ժամանակի պաշտոնական փաստաթուղթը հավասարության նշան է դնում Ուրարտուի և Հայաստանի միջև։ Դա ոչ ուշ շրջանի մեկնաբանություն է, ոչ ազգային շարադրանք, ոչ 19-րդ դարի տեսություն։ Դա այդ դարաշրջանի մարդկանց սեփական ձևակերպումն է՝ քարի վրա։

15. Քսերքսեսի արձանագրությունը Վանի ժայռին

Վանի ժայռի հարավային երեսին, գետնից 20 մետր բարձրության վրա՝

• Քսերքսես I-ի եռալեզու արձանագրությունը (մ.թ.ա. 486–465)
• 27 տող, երեք սյունակ՝ հին պարսկերեն, բաբելոներեն, էլամերեն
• Խորշը հարթեցրել է Դարեհ I-ը, բայց տեքստ չի փորագրել
• Միակ աքեմենյան արքունական արձանագրությունն է Իրանից դուրս

Այս ժամանակ տարածքն արդեն Արմինա (Հայաստան) սատրապությունն էր։

Հենց այս արձանագրության պատճենն է Բյուռնուֆին բերել հին պարսկերեն սեպագրի վերծանմանը 1836 թ.-ին։

ՄԱՍ Գ. ՎԱՆԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՅՈՑ ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔ

Այստեղ արդեն կասկած չկա, և հայկական աղբյուրները հիմնական են։

16. Վասպուրականի թագավորությունը

• 908 թ. — Գագիկ Արծրունին թագադրվում է որպես Վասպուրականի թագավոր
• 915–921 թթ. — կառուցվում է Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին
• 1021/1022 թթ. — Սենեքերիմ-Հովհաննես Արծրունին թագավորությունը զիջում է Բյուզանդիային

Հիմնական աղբյուրը Թովմա Արծրունու «Պատմություն Արծրունյաց տան»-ն է (10-րդ դ.) — ժամանակակցի վկայություն, գրված հենց Վասպուրականում։

Անանիա Շիրակացու «Աշխարհացույցը» Վասպուրականը ներկայացնում է որպես Մեծ Հայքի նահանգներից մեկը՝ իր գավառներով, որոնց թվում է Տոսպը։

Վանի ժայռը երկու անգամ եղել է պետության կենտրոն՝ մոտ 1750 տարվա տարբերությամբ։

ՄԱՍ Դ. ՈՒՐԱՐՏՈՒ ԵՎ ՀԱՅԱՍՏԱՆ. Ի՞ՆՉ ՈՒՆԵՆՔ ԻՐԱԿԱՆՈՒՄ

Այս հարցում ուռճացումն ամենավտանգավորն է, որովհետև իրական ապացույցներն ուժեղ են, և կեղծ պնդումները միայն ստվեր են գցում դրանց վրա։

Ինչ ապացուցված է

1. Տարածքային շարունակականություն — նույն Հայկական լեռնաշխարհը, նույն կենտրոնները։

2. Անվանական շարունակականություն — բոլորը հայերենում պահպանված․

• Տուշպա → Տոսպ
• Բիայնիլի → Վան
• Ուրարտու → Այրարատ / Արարատ
• Էրեբունի → Երևան

3. Ժամանակակիցների վկայությունը — Բեհիսթուն, մ.թ.ա. 520 թ.՝ Ուրարտու = Արմինա։

4. Բառապաշարային ազդեցություն — հայերենում առկա են ուրարտա-խուռիական ծագման բառեր (Գ. Ջահուկյանի ուսումնասիրություններ)։

5. Պետականության ժառանգորդություն — Հայկական լեռնաշխարհի առաջին կենտրոնացված պետությունն այս է եղել, և հայկական պետականությունը ձևավորվել է հենց այս հիմքի վրա, նույն կենտրոններով։

Ինչ ապացուցված չէ

Ուրարտերենը հայերենի նախնին չէ։ Ուրարտերենը խուռի-ուրարտական լեզվաընտանիքի անդամ է։ Հայերենը հնդեվրոպական է։ Սրանք տարբեր լեզվաընտանիքներ են։

Սա ամենևին չի թուլացնում Հայաստանի կապն Ուրարտուի հետ։ Պետությունների լեզուն և բնակչության լեզուն պատմության մեջ հաճախ չեն համընկնում։ Ուրարտուն բազմալեզու պետություն էր, հայախոս բնակչությունը գտնվում էր նրա կազմում, և պետության անկումից հետո հենց հայերենն է դարձել այս տարածքի լեզուն՝ ժառանգելով նրա տեղանունները։

Ամենաուժեղ ձևակերպումը, որ դիմանում է ցանկացած քննադատության. Ուրարտուն Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետությունն է և հայոց պետականության անմիջական նախորդը՝ նույն տարածքում, նույն կենտրոններով, նույն տեղանուններով, որոնք հայերենն է պահպանել մինչ այսօր։ Իսկ նրանց ժամանակակիցներն արդեն մ.թ.ա. 520 թ.-ին այս երկիրը կոչում էին Հայաստան։

17. Ի՞նչը փաստ չէ

❌ «Բլոկները կշռում են 30–40 տոննա» — չափերից բխող հաշվարկը տալիս է 10–13 տոննա։

❌ «Արձանագրությունը քաղաքի ծննդյան վկայականն է» — շինարարական արձանագրություն է։

❌ «Սարդուրին կառուցեց, որ պաշտպանվի ասորեստանցիներից» — շարժառիթը ոչ մի աղբյուրում չկա։

❌ «Պատերն անխաթար կանգուն են» — Սարդուրբուրճից պահպանվել է ~4 մ։

❌ «Շամիրամը կառուցեց Վանը» — ջրանցքի արձանագրությունները նշում են Մենուային։ Ավանդությունը գեղեցիկ է և արժեքավոր, բայց ավանդություն է։

❌ «Ուրարտերենը հին հայերենն է» — տարբեր լեզվաընտանիքներ։

❌ «Խորենացու թվագրությունները ճշգրիտ են» — Հայկի, Բելի, Արայի ժամանակագրությունը պատմական հաշվարկ չէ։

❌ «Թոփրաքկալեի տիեզերանավը» — թանգարանային մասնագետների գնահատմամբ կեղծիք է և երբեք ցուցադրության չի դրվել։

Ամփոփում

Վանի ժայռը կանգնած է մոտ 2850 տարի։

Այն ծնվել է ասորեստանյան պարտությունից՝ որպես նոր, ապահով կենտրոն։ Իր հիմնադիր տեքստը գրել է թշնամու լեզվով, որովհետև իր լեզուն դեռ գիր չուներ — և մեկ սերունդ անց ուներ։ Ասորեստանյան բանակին դիմակայել է, և թշնամին ինքն է դա գրի առել։ Մ.թ.ա. 520 թ.-ին այս երկիրն արդեն կոչվում էր Արմինա։ Իր ժայռի վրա կրել է աքեմենյան արձանագրությունը, որը դարեր անց օգնեց մարդկությանը վերծանել սեպագիրը։ 1750 տարի անց նորից դարձել է մայրաքաղաք՝ Վասպուրականի։

Իսկ Տոսպ անունը՝ ուրարտական Ṭušpa-ից, ապրել է հայերենում տասնչորս դար այն բանից հետո, երբ քաղաքն ինքը կործանվել էր։

Եվ Մենուայի փորած ջրանցքը՝ 51 կիլոմետր, մ.թ.ա. 9-րդ դարից՝ այսօր էլ ջուր է տանում։

Աղբյուրներ՝ ըստ ապացույցի տեսակի

Բնագիր արձանագրություններ (Ա մակարդակ)

• Salvini, M. — Corpus dei Testi Urartei (CTU), հ. 1–5
• Հարությունյան Ն. — Корпус урартских клинообразных надписей (ուրարտական արձանագրությունների հայկական հրատարակություն)
• Меликишвили Г. — Урартские клинообразные надписи (УКН)
• Բեհիսթունի արձանագրություն, եռալեզու բնագիր
• Աքեմենյան արձանագրություններ, XV (Վան)
• Ասորեստանյան արքունական տարեգրություններ (Սալմանասար III, Թիգլաթպալասար III, Սարգոն II)

Հայ միջնադարյան պատմիչներ (Բ մակարդակ)

• Մովսես Խորենացի — «Պատմություն Հայոց», Ա գիրք
• Անանիա Շիրակացի — «Աշխարհացույց»
• Թովմա Արծրունի — «Պատմություն Արծրունյաց տան»

Գիտական ուսումնասիրություններ (Գ մակարդակ)

• Ղափանցյան Գ. — Ուրարտուի պատմություն և լեզու
• Ջահուկյան Գ. — ուրարտերենի և հայերենի հարաբերակցությունը
• Երեմյան Ս. — Մեծ Հայքի պատմական աշխարհագրություն
• Հմայակյան Ս. — Վանի թագավորության պետական կրոնը
• Իսրայելյան Մ. — ուրարտական էպիգրաֆիկա
• Ադոնց Ն., Հյուբշման Հ. — պատմական տեղանվանագիտություն
• Пиотровский Б. — Ванское царство, Կարմիր բլուրի պեղումներ
• Zimansky, P. — Ecology and Empire: The Structure of the Urartian State
• Sagona, A. & Zimansky, P. — Ancient Turkey

Դաշտային տվյալներ և լաբորատոր վերլուծություններ (Ա մակարդակ)

• Սարդուրբուրճի պետրոգրաֆիկ ուսումնասիրություն, բարակ կտրվածքների անալիզ
• Տուշպայի պեղումների հրապարակումներ (Թարհան, Քոնյար)
• Մառ Ն. և Օրբելի Հ. — Վանի արշավախումբ, 1916 թ.

Աղբյուրներն ընտրված են ըստ ապացույցի տեսակի, ոչ ըստ հեղինակի ազգության։ Բնագիր արձանագրությունը, չափումը և լաբորատոր վերլուծությունը ստուգելի են՝ անկախ նրանից, թե ով է դրանք հրապարակել։ Եթե հոդվածում սխալ նկատեցիք, գրեք մեկնաբանություններում՝ նշելով աղբյուրը։