Հորմուզի նեղուցի ճգնաժամը․ ի՞նչ է դա նշանակում Հայաստանի համար

Հայաստանը նավթ չի գնում Պարսից ծոցից։ Բենզինի գրեթե ամբողջ ծավալը գալիս է Ռումինիայից, Եգիպտոսից և Ռուսաստանից։ Իրանից՝ մեկ տոկոսից պակաս։

Եվ այնուամենայնիվ, Հորմուզի նեղուցում կատարվողն ուղղակիորեն ազդում է այն գնի վրա, որը հայաստանցի վարորդը վճարում է լցակայանում։

Ահա թե ինչու։

Ինչ է Հորմուզի նեղուցը

Դա 21 մղոն (մոտ 34 կիլոմետր) լայնությամբ նեղ անցում է Պարսից ծոցի և Օմանի ծոցի միջև։ Ամենանեղ կետում։

Մինչև պատերազմը դրանով անցնում էր աշխարհի նավթի մոտ 20 տոկոսը և հեղուկացված բնական գազի (LNG) մեծ ծավալները։ 2025 թվականին՝ օրական մոտ 20 միլիոն բարել նավթ և նավթամթերք։

Խնդիրն այն է, որ այս ուղին այլընտրանք գրեթե չունի։ Սաուդյան Արաբիան և ԱՄԷ-ն ունեն սահմանափակ խողովակաշարային հնարավորություններ, բայց Իրաքը, Քուվեյթը, Կատարը և Իրանը գրեթե ամբողջությամբ կախված են նեղուցից։

Ինչպես սկսվեց և ինչ եղավ

2026 թ․ փետրվարի 28։ ԱՄՆ-ն և Իսրայելը սկսեցին ռազմական գործողություններ Իրանի դեմ։ Իսրայելական գործողությունը կոչվեց «Մռնչող առյուծ», ամերիկյանը՝ «Էպիկ ցասում»։ Իրանը պատասխանեց «Իսկական խոստում-4» գործողությամբ։

Նույն օրը խոշոր նավթային ընկերությունները և առևտրային տները կասեցրին բեռնափոխադրումները նեղուցով։ Իրանի Հեղափոխական գվարդիան ռադիոկապով նավերին հայտնեց, որ ոչ մի նավի անցում չի թույլատրվում։

Մարտի 2։ Հեղափոխական գվարդիան պաշտոնապես հայտարարեց նեղուցի փակման մասին և զգուշացրեց, որ անցնել փորձող ցանկացած նավ կարող է հարձակման ենթարկվել։

Մարտի սկիզբ։ Նավերի երթևեկն ընկավ ավելի քան 90 տոկոսով։ Իրաքը հայտարարեց ֆորս-մաժոր և կրճատեց արդյունահանումը օրական մոտ 1.5 միլիոն բարելով։ Հարյուրավոր տանկերներ խրվեցին Ծոցում։

Մարտի 9։ Brent-ի գինը հասավ մոտ 126 դոլարի բարելի դիմաց՝ երկու շաբաթ առաջվա մոտ 72 դոլարից։

Ապրիլի 8։ ԱՄՆ-ն և Իրանը հայտարարեցին երկշաբաթյա հրադադար։ Նավերի շարժը վերսկսվեց, բայց մնաց նախապատերազմյան մակարդակից շատ ցածր։

Հունիսի 17։ Ստորագրվեց փոխըմբռնման հուշագիր։ Անցումների թիվը ժամանակավորապես աճեց, բայց չհասավ նախապատերազմյան միջինին։

Հունիսի վերջ։ Միջազգային ծովային կազմակերպությունը (IMO) և Օմանը կազմակերպեցին Ծոցում խրված նավաստիների «տարհանում»՝ օմանյան ջրերով, իրանական ջրերից և ավանդական երթուղիներից հարավ։

Հունիսի 25։ Իրանը հարձակվեց օմանյան ջրերում գտնվող նավի վրա։ Հետևեցին ամերիկյան ավիահարվածներ։

Հուլիսի 7–8։ Իրանական նոր հարձակումներ Օմանի ափերի մոտ։ Կրկին՝ ամերիկյան ավիահարվածներ։ Դրանից հետո Թրամփը հայտարարեց, որ հունիսի 17-ի հուշագիրն այլևս ուժի մեջ չէ։

Հուլիսի կեսեր։ Հարձակումների ծավալը՝ և՛ իրանական, և՛ ամերիկյան, ապրիլից ի վեր ամենաբարձրն էր։

Միջազգային էներգետիկ գործակալությունը (IEA) կատարվածը որակել է որպես համաշխարհային նավթային շուկայի պատմության մեջ ամենամեծ մատակարարման խաթարումը։

Որտեղ ենք հիմա՝ օգոստոսի 7–8-ի դրությամբ

ԱՄՆ Կոնգրեսի հետազոտական ծառայության (CRS) գնահատմամբ՝ օգոստոսի սկզբի դրությամբ հակամարտությունը մեղմացել է Իրան-Օման բանակցությունների ֆոնին։ Բայց վերջին հինգ ամսվա մեծ մասում նեղուցով երթևեկը լրջորեն խաթարված է եղել։

Ինչի շուրջ են բանակցությունները։ Իրանն ու Օմանը համաձայնեցրել են առաջարկվող նավագնացության երթուղին։ Սակայն իրանական նախագծի պայմանները խիստ են․

• ԱՄՆ-ի և Իսրայելի նավերին արգելվում է անցնել նեղուցով
• Այլ երկրները, որոնք, ըստ Թեհրանի, վնաս են հասցրել Իրանին, չեն կարող անցնել մինչև փոխհատուցում վճարելը
• Խախտողների համար՝ տուգանք՝ նավի բեռի արժեքի 20 տոկոսի չափով

ԱՄՆ-ն պնդում է անարգել անցում և վերադարձ նախապատերազմյան պայմաններին։ Կողմերի դիրքորոշումները մնում են հեռու։

Կառուցվածքային փոփոխությունը։ 2026 թ․ մայիսին Իրանը ստեղծեց «Պարսից ծոցի նեղուցի վարչություն» (PGSA) և հայտարարեց, որ ոչ մի նավ չի կարող անցնել առանց այդ մարմնի տված վավեր թույլտվության։ Օմանը, ըստ CRS-ի, չի հարել իրանական դիրքորոշմանը։ Իրանի խորհրդարանի նախագահ Մոհամմադ Բաղեր Ղալիբաֆը հունիսի 23-ին ասել է, որ նեղուցի կառավարումը երբեք չի վերադառնա նախապատերազմյան վիճակին։

Գները։ Օգոստոսի 4-ին Brent-ն իջավ 79 դոլարից ցածր՝ գործարքի հեռանկարի հույսերով։ Օգոստոսի 6-ին, Ղեշմ կղզու մոտ պայթյունների և Իրանի կողմից «թշնամական թիրախների» խոցման հաղորդումներից հետո, Brent-ը կրկին բարձրացավ մոտ 82 դոլարի, WTI-ն՝ 78-ից բարձր։ Օգոստոսի 7-ին նավթը շրջանառվում էր մոտ 77 դոլարով։

Ինչու է սա կարևոր Հայաստանի համար

Հայաստանը Պարսից ծոցից նավթ չի գնում։ Բայց ազդեցությունը գալիս է չորս ուղիներով։

1. Համաշխարհային գինը՝ առանց ուղղակի կապի

2025 թվականին Հայաստանի բենզինի ներկրման մոտ 82 տոկոսը ապահովում էին Ռումինիան, Եգիպտոսը և Ռուսաստանը։ Իրանից՝ ընդամենը 0.4 տոկոս։

Բայց այս երկրների վաճառած բենզինի գինը որոշվում է համաշխարհային շուկայում՝ Brent-ի կուրսի հիման վրա։ Հորմուզի ցանկացած լարվածություն բարձրացնում է Brent-ը, և դա երկու-երեք շաբաթում հասնում է հայկական լցակայաններին։

Փաստացի թվերը՝ ըստ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի.

Հունիսին ցուցանիշներն ավելի բարձր էին՝ բենզին +10.4%, դիզել +19%։

2. Պարենային գները

Կենտրոնական բանկի նախագահ Մարտին Գալստյանը Ազգային ժողովի ֆինանսավարկային և բյուջետային հարցերի մշտական հանձնաժողովում նշել է, որ Հորմուզի նեղուցի իրավիճակով պայմանավորված մատակարարման խաթարումներն ազդում են ոչ միայն էներգակիրների, այլև գյուղատնտեսության համար կարևոր ապրանքների վրա։ Նրա բնութագրմամբ՝ պարենային գների աճի ռիսկը մասամբ արդեն իրականություն է դարձել։

3. Առևտրի տարանցումը

Սա ամենաքիչ նկատվող, բայց ամենակարևոր կապն է։

Հայաստանի Կիրառական քաղաքականության հետազոտությունների ինստիտուտի (APRI Armenia) վերլուծության համաձայն՝ 2025 թվականին Իրանի հետ առևտուրը կազմել է 768 միլիոն դոլար՝ Հայաստանի ընդհանուր ապրանքաշրջանառության 3.6 տոկոսը։ Ինքնին՝ ոչ կրիտիկական թիվ։

Բայց․ Հայաստանի արտաքին առևտրի ավելի քան 20 տոկոսն անցնում է Իրանի տարածքով։

Ըստ նույն վերլուծության՝ Հայաստանը Մերձավոր Արևելք է արտահանում ծխախոտ և անասուն, իսկ Չինաստանից ներկրում է խաղալիքներ, տեքստիլ, թուղթ և կահույք։ Այս հոսքերը հենվում են իրանական տարածքի վրա։

Կան նաև ապրանքներ, որտեղ կախվածությունն Իրանից բարձր է՝ բիտում, կավիճ, ցեմենտ։ Այլընտրանքային ներկրման աղբյուրներն ավելի թանկ են։

Carnegie-ի վերլուծության մեջ նշվում է, որ Հայաստանի համար ամենաանմիջական ազդեցությունը Իրանի և ավելի արևելքում գտնվող գործընկերների, օրինակ՝ Հնդկաստանի հետ առևտրի խաթարումն է, և որ երկարատև պատերազմը կբերի ավելի բարձր էներգետիկ ու ներկրման ծախսերի, առևտրի հոսքերի կրճատման և գնաճի աճի Հայաստանի միակ բաց հարավային ուղու երկայնքով։

4. Ուղղակի գնահատականը գնաճի վրա

Կենտրոնական բանկի խորհուրդը գնահատել է, որ Մերձավոր Արևելքի սրացումը կարող է Հայաստանում գնաճի վրա լրացուցիչ ազդեցություն ունենալ 1.2–1.7 տոկոսի սահմաններում։

Գալստյանը թվարկել է հիմնական գործոնները․ նավթի գների աճ, այլընտրանքային լոգիստիկ ուղիների օգտագործման պատճառով ներկրման ծախսերի աճ, և Իրանից ներկրվող պարենային ապրանքների հնարավոր փոխարինում։ Նա ընդգծել է, որ սա ռիսկային գոտի է, ոչ թե անխուսափելի սցենար։

Այլ ռիսկեր, որոնք նշվել են՝ զբոսաշրջային հոսքերի հնարավոր կրճատում, հայկական ապրանքների պահանջարկի անկում մերձավորարևելյան շուկաներում, արտահանման լոգիստիկ սահմանափակումներ։

Ինչը Հորմուզի «մեղքը» չէ

Ազնվության համար՝ պետք է առանձնացնել։

Ամենամեծ գնաճը՝ հեղուկ ածխաջրածինների 44.6 տոկոսը՝ ուղղակիորեն Հորմուզի հետ կապված չէ։ Հայաստանի հեղուկացված գազի ներկրման ճնշող մեծամասնությունը գալիս է Ռուսաստանից՝ Վրաստանի տարածքով։ Այս ապրանքի գինը որոշվում է ռուսական մատակարարման և վրացական տարանցման պայմաններով, ոչ թե Պարսից ծոցով։

Նույն կերպ՝ 2026 թվականի հուլիսին Հայաստանում գնաճը կազմել է 4.5 տոկոս տարեկան կտրվածքով, բայց հունիսի համեմատ գրանցվել է 1.4 տոկոս գնանկում։ Դա հիմնականում կապված է ռուսական շուկայի սահմանափակումների հետ, որոնք ապրանքներ են պահում ներքին շուկայում։

Այսինքն՝ Հայաստանի տնտեսության վրա այս պահին ազդում են առնվազն երկու տարբեր, երբեմն հակադիր ուղղությամբ գործող արտաքին գործոն։

Ինչն է Հայաստանին պաշտպանում

Կա մեկ էական հանգամանք, որը հազվադեպ է նշվում։

Արժույթի միջազգային հիմնադրամի 2026 թվականի ապրիլի զեկույցում նշվում է, որ երկարաժամկետ, ֆիքսված գնով բնական գազի պայմանագրերը մասնակի բուֆեր են ապահովում էներգետիկ գների ցնցումների դեմ, և Հայաստանը բերվում է հենց որպես օրինակ։

Այսինքն՝ քանի դեռ ռուսական գազի պայմանագիրը գործում է ֆիքսված գնով, Հայաստանի էներգետիկ համակարգի հիմնական մասը մեկուսացված է համաշխարհային տատանումներից։ Ազդեցությունը գալիս է հիմնականում հեղուկ վառելիքի և տրանսպորտային ծախսերի ուղիներով, ոչ թե գազի։

Բայց սա նաև բացատրում է, թե ինչու է գազի պայմանագրի հարցն այդքան զգայուն Հայաստանի համար։

Ինչ հետևել առաջիկա շաբաթներին

1. Իրան-Օման համաձայնագրի ճակատագիրը — կընդունի՞ ԱՄՆ-ն այն պայմանները, որոնք արգելում են ամերիկյան նավերի անցումը
2. Brent-ի կուրսը — 80 դոլարից բարձր կայուն մնալը կնշանակի հայկական լցակայաններում գների նոր բարձրացում 2–3 շաբաթ անց
3. Իրանական տարանցման ուղիների կայունությունը — Հայաստանի արտաքին առևտրի 20 տոկոսից ավելին կախված է դրանից
4. Կենտրոնական բանկի հաջորդ դրամավարկային որոշումը — արդյոք Հորմուզի գործոնը կստիպի վերանայել տոկոսադրույքը

Ամփոփում

Հորմուզի ճգնաժամը Հայաստանի համար ուղղակի էներգետիկ ցնցում չէ։ Երկիրը Ծոցից վառելիք չի ներկրում, իսկ գազի ֆիքսված պայմանագիրը մասնակի պաշտպանություն է տալիս։

Ազդեցությունը գալիս է անուղղակի՝ համաշխարհային նավթի գնի, պարենային ապրանքների արժեքի և, ամենակարևորը, իրանական տարանցիկ ուղիների միջոցով, որոնցով անցնում է Հայաստանի արտաքին առևտրի ավելի քան մեկ հինգերորդը։

Կենտրոնական բանկի գնահատմամբ՝ գնաճի վրա հնարավոր լրացուցիչ ազդեցությունը 1.2–1.7 տոկոս է։ Դա մեծ թիվ չէ, բայց այն գումարվում է ռուսական սահմանափակումների, ԵԱՏՄ-ի հետ լարվածության և տնտեսական աճի դանդաղման վրա։

Աղբյուրներ

1. ԱՄՆ Կոնգրեսի հետազոտական ծառայություն (CRS), «Հորմուզի նեղուցը․ անվտանգային զարգացումները և ազդեցությունը նավթի, գազի և այլ ապրանքների վրա», 2026 թ․ օգոստոս — https://www.congress.gov/crs-product/R45281
2. Reuters, 28.02.2026 — https://www.aol.com/articles/oil-gas-majors-traders-suspend-165524204.html
3. Reuters, 30.03.2026 — https://www.aol.com/articles/chinese-container-ships-pass-strait-115917732.html
4. Reuters, 08.04.2026 (հրադադար) — https://www.aol.com/articles/trump-says-us-help-traffic-042818560.html
5. Bloomberg, 06.08.2026 — https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-08-06/latest-oil-market-news-and-analysis-for-aug-7
6. Bloomberg, 04.08.2026 — https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-08-04/latest-oil-market-news-and-analysis-for-aug-5
7. CNBC, 06.08.2026 (Իրանի նախագիծը) — https://www.cnbc.com/2026/08/06/oil-price-iran-war-strait-hormuz-oman-deal.html
8. Trading Economics (նավթի ընթացիկ գին) — https://tradingeconomics.com/commodity/crude-oil
9. APRI Armenia, «ԱՄՆ-Իսրայել-Իրան պատերազմը․ հետևանքները Հարավային Կովկասի համար», 16.03.2026 — https://apri.institute/us-israel-iran-war-implications-for-the-south-caucasus/
10. Carnegie Endowment, «Իրանի հյուսիսային հարևանները նույնպես բախվում են պատերազմի հետևանքներին», 03.2026 — https://carnegieendowment.org/emissary/2026/03/armenia-azerbaijan-iran-war-fallout
11. ԱՄՀ, Մերձավոր Արևելքի և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանային տնտեսական տեսություն, 04.2026 — https://www.imf.org/-/media/files/publications/reo/mcd-cca/2026/english/text.pdf
12. ARKA (ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալներ), 05.08.2026 — https://arka.am/en/news/economy/gasoline-prices-in-armenia-rose-by-7-4-in-july-and-diesel-fuel-by-14-3/
13. ARKA (ԿԲ գնահատականը գնաճի վերաբերյալ), 17.03.2026 — https://arka.am/en/news/business/central-bank-assessed-impact-of-escalation-in-middle-east-on-inflation-in-armenia/
14. FIP.am (ՀՀ ՊԵԿ տվյալներ՝ վառելիքի ներկրման աղբյուրներ) — https://fip.am/en/50512
15. Dallas Fed, «2026 թ․ Իրանի պատերազմի ազդեցությունը գնաճի վրա», 2026 — https://www.dallasfed.org/research/economics/2026/0417