Իրանն առաջարկում է Հայաստանին դառնալ գազի տարանցիկ երկիր․ ի՞նչն է խանգարում

Հուլիսի վերջին Թեհրանում հնչեց առաջարկ, որը կարող է փոխել Հայաստանի էներգետիկ դերը տարածաշրջանում։ Իրանն առաջարկում է ոչ միայն ավելացնել Հայաստան արտահանվող գազի ծավալները, այլև գնահատել Հայաստանի տարածքով իրանական գազն այլ երկրներ տարանցելու հնարավորությունը։

Երևանը սկզբունքորեն կողմ է։ Բայց երբ նայում ես թվերին ու տեխնիկական մանրամասներին, պարզվում է, որ ամենամեծ խոչընդոտը դրված է եղել դեռ քսան տարի առաջ՝ բառացիորեն գետնի տակ։

Ինչ տեղի ունեցավ և երբ

2026 թ․ հուլիսի 25, Թեհրան։ ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը եռօրյա աշխատանքային այցի ընթացքում հանդիպեց Իրանի նավթի նախարար Մոհսեն Փաքնեժադիի հետ։

Իրանական «Թասնիմ» գործակալության հաղորդմամբ՝ Փաքնեժադին նշել է, որ Թեհրանը Երևանին առաջարկել է նոր առևտրային շրջանակ՝ բնական գազի արտահանումն ընդլայնելու նպատակով։ Իրանցի նախարարը հավելել է, որ առաջարկի իրականացումը պահանջում է առկա ենթակառուցվածքների բազմակողմանի գնահատում, ինչպես նաև Հայաստանի տարածքը որպես տարածաշրջանային տարանցիկ միջանցք օգտագործելու հնարավորության դիտարկում։

Կողմերը պայմանավորվել են ստեղծել համատեղ մասնագիտացված աշխատանքային խումբ էներգետիկայի ոլորտում՝ կենտրոնանալով գազի առևտրի վրա։

Կարևոր ճշտում․ հանդիպման օրը հայկական կողմը մանրամասներ չհրապարակեց։ Բոլոր առաջին տվյալները եկան իրանական աղբյուրներից։ Այցից հետո միայն Խուդաթյանը հայտարարեց, որ «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ծրագրի ծավալները հնարավոր է առնվազն կրկնապատկել, և որ երկարաժամկետ հեռանկարում դա կարող է հնարավորություն ստեղծել գազի տարանցման համար այլ ուղղություններով։

Ինչ է «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ծրագիրը

Առաջարկը հենց այս մեխանիզմի ընդլայնման մասին է, ուստի արժե հասկանալ, թե ինչպես է այն աշխատում։

Սա բարտերային սխեմա է, ոչ թե սովորական առք ու վաճառք։ Իրանը Հայաստանին տալիս է բնական գազ։ Հայաստանն այն վերածում է էլեկտրաէներգիայի և վերադարձնում Իրանին՝ 1 խորանարդ մետր գազի դիմաց 3 կիլովատտ-ժամ էլեկտրաէներգիա։

Հայաստանի շահը՝ կայանները 1 խորանարդ մետրից արտադրում են 4–4.5 կՎտ-ժ։ Ավելցուկը մնում է Հայաստանում։ Իսկ քանի որ գազը փոխանակվում է էլեկտրաէներգիայով, գնագոյացման հարցն ընդհանրապես չի բարձրանում։

Ծրագիրը գործում է 2009 թվականից։ Բարտերային համաձայնագիրն ինքը ստորագրվել է 2006-ին։

Ժամկետը։ Համաձայնագիրը գործում էր մինչև 2026 թվականը։ 2023 թվականի օգոստոսի 10-ին Երևանում ստորագրվեց փաստաթուղթ՝ ժամկետը մինչև 2030 թվականը երկարաձգելու մասին։ Ստորագրեցին Երևանի ջերմաէլեկտրակենտրոնի տնօրեն Արամ Ղազարյանը և Իրանի ազգային գազային ընկերության ղեկավար Մաջիդ Չեգենին։

Թվերը՝ 2025 թվականի փաստացի տվյալներ

Ընդհանուր՝ Հայաստանը ներկրում է տարեկան մոտ 2.7–2.8 միլիարդ խորանարդ մետր գազ։ Մոտ 85 տոկոսը գալիս է Ռուսաստանից, մոտ 15 տոկոսը՝ Իրան-Հայաստան գազատարով։

«Գազպրոմ Արմենիա»-ն միակ մատակարարն է և ունի Հայաստանի գազի ներկրման ու ներքին բաշխման մենաշնորհը։

Գազատարի պատմությունը՝ որտեղից է գալիս գլխավոր խնդիրը

Սա հոդվածի ամենակարևոր մասն է, և այն հազվադեպ է լուսաբանվում։

Իրան-Հայաստան գազատարի ծրագրերը գալիս են 1990-ականներից։ Միջկառավարական համաձայնագիրը ստորագրվել է 2004 թվականին։ Առաջին հատվածի պաշտոնական բացումը տեղի է ունեցել 2007 թվականին, իսկ գազատարը գործարկվել է 2009-ին։

Երթուղին՝ Թավրիզից (Իրանի հյուսիս-արևմուտք) մինչև Հայաստանի Արարատի մարզ։ Ներկայիս տարեկան թողունակությունը՝ մոտ 2 միլիարդ խորանարդ մետր։

Բայց սկզբնական մտահղացումն ավելի մեծ էր։ Հայաստանն ու Իրանը ծրագիրը դիտարկում էին ոչ միայն որպես երկկողմ էներգետիկ կապ, այլև որպես տարանցիկ ուղի իրանական գազը դեպի եվրոպական շուկաներ հասցնելու համար։

Այդ հեռանկարը հանդիպեց Ռուսաստանի ուժեղ դիմադրությանը, որն այն ժամանակ գերիշխում էր Եվրոպայի գազամատակարարման վրա։

Ահա բանալի փաստը․ տարածաշրջանային էներգետիկ փորձագետների լայն կոնսենսուսի համաձայն՝ ռուսական ճնշման ներքո գազատարի հայկական հատվածի տրամագիծը փոքրացվեց սկզբնապես նախատեսված 1200 միլիմետրից մինչև 700 միլիմետր։ Հետագայում գազատարը փոխանցվեց «Գազպրոմ»-ի սեփականությանը։

Փոքրացված տրամագիծը սահմանափակեց գազատարի երկարաժամկետ ընդլայնման ներուժը և փաստացի բացառեց այն որպես դեպի Եվրոպա խոշոր արտահանման միջանցք օգտագործելու հնարավորությունը։

Այսինքն՝ երբ այսօր խոսվում է Հայաստանի՝ որպես գազի տարանցիկ երկրի մասին, խոսքը գնում է այն ներուժի մասին, որը գիտակցաբար կրճատվել է քսան տարի առաջ։

Որքանո՞վ կարելի է ավելացնել ծավալները

Տեսականորեն՝ եթե առկա գազատարն օգտագործվի իր լիարժեք տեխնիկական հնարավորությամբ, Իրանից ներկրումը կարող է աճել մոտ չորս անգամ։

Գործնականում՝ դա պահանջում է գազատարի երկայնքով լրացուցիչ կոմպրեսորային կայաններ՝ ճնշումն ավելացնելու համար։ Իսկ էապես ավելի մեծ ծավալները կպահանջեն նոր գազատարի կառուցում, ինչը շատ ավելի թանկ ձեռնարկում է։

Չորս իրական խոչընդոտ

1. Երրորդ բարձրավոլտ գիծը, որը 16 տարի է՝ չի կառուցվում

Սա, թերևս, ամենակոնկրետ խոչընդոտն է։

Բարտերային սխեմայում ծավալները մեծացնելու համար Հայաստանը պետք է կարողանա ավելի շատ էլեկտրաէներգիա փոխանցել Իրանին։ Դրա համար անհրաժեշտ է Իրան-Հայաստան երրորդ բարձրավոլտ էլեկտրահաղորդման գիծը։

Ծրագիրն առաջին անգամ հայտարարվել է 2010 թվականին և տարիներ շարունակ ձգձգվել է։

Առանց լրացուցիչ էլեկտրահաղորդման հզորության Հայաստանը չի կարող էապես ավելացնել Իրանին ուղարկվող էլեկտրաէներգիան, հետևաբար՝ չի կարող ստանալ ավելի շատ գազ։

2. Գազատարի հայկական հատվածը պատկանում է «Գազպրոմ»-ին

Հայկական հատվածի սեփականատերը «Գազպրոմ Արմենիա»-ն է՝ ռուսական «Գազպրոմ»-ի դուստր ընկերությունը, որը միաժամանակ ունի Հայաստանի գազի ներկրման և ներքին բաշխման մենաշնորհը։

ՄԱԿ-ի ազգային փորձագետ Արա Մարջանյանի գնահատմամբ՝ առանց ռուսական կողմի համաձայնության իրանական գազի արտահանման ծավալների մեծացումը հնարավոր չէ։ Փորձագետը կարծում է, որ բանակցելը հնարավոր է։

3. Գնի և կալորիականության տարբերությունը

Հայաստանը ռուսական գազը գնում է սահմանային մոտ 165 դոլար գնով՝ 1000 խորանարդ մետրի դիմաց։ Կալորիականությունը հաշվի առնելով՝ փաստացի գինը միջինում կազմում է մոտ 177 դոլար։

Իրանական գազը միջազգային շուկաներում սովորաբար ավելի թանկ է։ Օրինակ՝ Իրանը Թուրքիային գազ է մատակարարել երկարաժամկետ պայմանագրերով՝ մոտ 400 դոլար գնով 1000 խորանարդ մետրի դիմաց։

Կա նաև երկրորդ, ավելի քիչ նկատվող գործոն՝ էներգետիկ պարունակությունը։ Հայաստան ներկրվող ռուսական գազի միջին կալորիականությունը մոտ 8 տոկոսով բարձր է իրանականից։ Այսինքն՝ նույն ֆիզիկական ծավալից գնորդն ավելի շատ օգտակար էներգիա է ստանում։

Միաժամանակ պետք է նշել, որ գազի գնագոյացումը մեծապես կախված է քաղաքական հարաբերություններից և պայմանագրային պայմաններից։ Իրանը կարող է Հայաստանին այլ գին առաջարկել, եթե երկու կառավարությունները համաձայնեն։

4. Իրանն ինքն ունի գազի պակասուրդ

Սա հակասական է թվում, քանի որ Իրանը բնական գազի պաշարներով աշխարհում երկրորդն է Ռուսաստանից հետո։ Բայց պատճառը աշխարհագրական է։

Իրանի բնակչության մեծ մասն ապրում է երկրի ավելի ցուրտ հյուսիսային շրջաններում, մինչդեռ գազի արդյունահանման գրեթե ողջ ծավալը գալիս է հարավում գտնվող Հարավային Փարս հանքավայրից։

Ձմռանը Իրանը պարբերաբար դժվարանում է բավարար գազ տեղափոխել հյուսիսային նահանգներ՝ ենթակառուցվածքային սահմանափակումների պատճառով։ Սեզոնային պակասուրդը լուծելու համար Թեհրանն ինքը գազ է ներմուծում Թուրքմենստանից՝ սվոպային պայմանավորվածությունների միջոցով։

Այս ներքին սահմանափակումները նշանակում են, որ Իրանի՝ արտահանումն էապես ավելացնելու հնարավորությունն անսահմանափակ չէ, հատկապես ձմեռային պիկային պահանջարկի ժամանակ։

Ինչու է առաջարկը հնչում հենց հիմա

Առաջարկը հայտնվում է այն պահին, երբ Հայաստանը փորձում է դիվերսիֆիկացնել իր տնտեսական և էներգետիկ գործընկերությունները՝ Ռուսաստանի հետ աճող լարվածության ֆոնին։

Թեհրանի հետ վերսկսված քննարկումները համընկնում են հայկական արտահանման նկատմամբ ռուսական առևտրային սահմանափակումների և ռուս պաշտոնյաների այն ակնարկների հետ, թե գազի գինը ի վերջո կարող է աճել։

Ռուսաստանի նախագահի խոսնակ Դմիտրի Պեսկովը հայտարարել էր, որ Հայաստանի գազի արտոնյալ գինը կարող է դառնալ շուկայական, եթե Երևանը որոշի լքել ԵԱՏՄ-ն։

Ինչ դեռ հայտնի չէ

• Ե՞րբ կստեղծվի հայ-իրանական համատեղ աշխատանքային խումբը և ինչպիսի՞ն կլինի կազմը
• Համաձա՞յն է «Գազպրոմ»-ը գազատարի ծանրաբեռնվածության ավելացմանը
• Ի՞նչ ժամկետներ և ի՞նչ ֆինանսավորում է դրված երրորդ բարձրավոլտ գծի կառուցման համար
• Ո՞ր երկրներ է ենթադրում «տարանցում այլ ուղղություններով» ձևակերպումը, եթե 700 մմ տրամագիծը սահմանափակում է ծավալները
• Ո՞վ պետք է ֆինանսավորի կոմպրեսորային կայանները

Ամփոփում

Իրանի առաջարկն ունի երկու շերտ։

Առաջինը՝ ռեալիստական։ Գործող բարտերային ծրագրի ծավալների կրկնապատկումը՝ 476 միլիոն խորանարդ մետրից մոտ 1 միլիարդի։ Գազատարի թողունակությունը դա թույլ է տալիս։ Խնդիրը երրորդ բարձրավոլտ գիծն է և «Գազպրոմ»-ի համաձայնությունը։

Երկրորդը՝ շատ ավելի հեռու։ Հայաստանը որպես իրանական գազի տարանցիկ միջանցք։ Այստեղ խոչընդոտը ոչ միայն քաղաքական է, այլև ֆիզիկական՝ 700 միլիմետր տրամագիծ, որը երկու տասնամյակ առաջ փոխարինեց նախատեսված 1200 միլիմետրին։ Այս մասշտաբի տարանցում նշանակում է նոր գազատար, ոչ թե առկայի արդիականացում։

Առաջիկա ամիսների իրական ցուցիչը կլինի ոչ թե հայտարարությունների քանակը, այլ մեկ կոնկրետ բան՝ արդյոք երրորդ բարձրավոլտ գիծը կստանա ֆինանսավորում և ժամկետ։

Աղբյուրներ

1. CivilNet (IFCN և EFCSN փաստերի ստուգման ցանցերի անդամ), Գեորգի Միրզաբեկյան, 31.07.2026 — https://civilnet.am/en/news/1013353
2. Interfax, 11.03.2026 — https://interfax.com/newsroom/top-stories/116554/
3. Interfax, 2023 — https://interfax.com/newsroom/top-stories/93459/
4. «Ազատություն» ռադիոկայան (RFE/RL), Ռուզաննա Ստեփանյան, 27.07.2026 — https://www.azatutyun.am/a/irann-arajarkel-e-metsatsnel-gazi-artahanman-tsavalnery/33816024.html
5. «Ազատություն» ռադիոկայան (RFE/RL) — https://www.azatutyun.am/a/gazi-artonyal-giny-karogh-e-shoukayakan-darnal-ete-erevany-oroshi-lkel-eatm-y-peskov/33764291.html
6. ARKA — https://arka.am/en/news/economy/armenia_and_iran_extend_natural_gas_for_electricity_agreement_until_2030/
7. Միջազգային էներգետիկ գործակալություն (IEA), Հայաստանի էներգետիկ պրոֆիլ — https://www.iea.org/reports/armenia-energy-profile/overview