Մետսամորի հնագիտական վայրը և հայոց հնագույն մետաղագործությունը

Մետսամոր. հնագույն մետաղագործության կենտրոն

Մեծամորը Հայաստանի հնագույն մետաղագործական կենտրոններից է։ Հնավայրը գտնվում է Արմավիրի մարզում, Արարատյան դաշտում, Մեծամոր քաղաքի մոտ։ Այստեղ հայ հնագետների հայտնաբերած նյութերը ցույց են տալիս, որ Հայկական բարձրավանդակում մետաղի մշակումը սկսվել է շատ վաղ. Պղնձի առաջին իրերը հայտնի են արդեն մ.թ.ա. VI–V հազարամյակների հուշարձաններից, իսկ Մեծամորի մետաղագործական նյութերը վերաբերում են հիմնականում մ.թ.ա. IV–III հազարամյակներից սկսած ժամանակաշրջաններին։

Հնավայրի դիրքը և հետազոտությունները

Մետսամորի տարածքը հայ հնագետների ուշադրության կենտրոնում է 1960-ականներից։ Պեղումները ցույց են տվել բնակավայրի երկարատև կյանքը՝ վաղ մետաղի դարաշրջանից մինչև բրոնզի և երկաթի դարերը։ Տեղանքի առավելությունը ջրի առկայությունն էր, հարևան լեռների հանքային պաշարները և Արարատյան դաշտի այլ բնակավայրերի հետ կապը։ Քանի որ այս ամենն ընդգրկում է հազարամյակներ, կոնկրետ փուլերի թվագրումների համար անհրաժեշտ է դիմել առանձին հրապարակումներին։

Հնագիտական գտածոները

Մետսամորի նյութական մշակույթի կարևոր մասը մետաղամշակման հետքերն են։ Հնագետները հայտնաբերել են.

• հալման վառարանների և օջախների մնացորդներ,
• խարամ և հալման արտադրանքի հետքեր,
• կաղապարներ գործիքների և զենքի ձուլման համար,
• պղնձե և բրոնզե իրեր՝ դանակներ, դաշույններ, կացիններ, զարդեր,
• կավանոթներ և քարե գործիքներ, որոնք լրացնում են արհեստի ընդհանուր պատկերը։

Այս գտածոները վկայում են, որ տեղում ոչ միայն օգտագործել են մետաղե իրեր, այլև արտադրել են դրանք։

Մետաղագործության զարգացումը

Մետաղագործության զարգացումը սովորաբար բաժանվում է մի քանի փուլի։ Սկզբում մարդիկ մշակել են բնածին պղինձը՝ ծեծելով և տաքացնելով։ Այնուհետև սովորել են հանքաքարից պղինձ հալել և ձուլել կաղապարներում։ Հաջորդ քայլը համաձուլվածքների, այդ թվում՝ մկնդեղային և անագային բրոնզի ստացումն էր, որը շատ ավելի ամուր գործիքներ ու զենք էր տալիս։ Հայկական լեռնաշխարհի հանքավայրերը՝ պղնձի, երկաթի, ոսկու, արծաթի, ինչպես նաև օբսիդիանի, տվել են հումքի հարուստ բազա։

Հայկական լեռնաշխարհի դերը հին աշխարհում

Հայ հնագետների ուսումնասիրություններով Հայկական լեռնաշխարհը հին աշխարհի մետաղագործական կարևոր օջախներից էր։ Տարածաշրջանի վարպետները մետաղ և մետաղե իրեր են փոխանակել հարևան մշակույթների հետ, և հայկական ձուլարարական ավանդույթը հետք է թողել Առաջավոր Ասիայի ու Կովկասի նյութական մշակույթում։ Ավելի ուշ, բրոնզի և վաղ երկաթի դարերում, այս ավանդույթը շարունակվեց Լճաշենի, Լոռի Բերդի, Շիրակի և այլ հնավայրերի արհեստավորների մոտ։ Հարկ է նշել, որ փոխանակման ծավալների և ուղիների մասին հետազոտողները տարբեր գնահատականներ են տալիս, և հարցը շարունակում է ուսումնասիրվել։

Նշանակությունը

Մետսամորը հիշեցնում է, որ Հայկական բարձրավանդակը եղել է ոչ թե մշակույթների ծայրամաս, այլ տեխնոլոգիական նորարարության կենտրոն։ Հնավայրի ուսումնասիրությունը օգնում է հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվել հայոց վաղ արհեստագործական մշակույթը, որը հետագայում դարձել է հայկական նյութական մշակույթի կարևոր հիմքերից մեկը։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. 1 (ՀՍՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ)
• Հայկական սովետական հանրագիտարան