Թեյշեբաինիի (Կարմիր բլուր) հնագիտական համալիրը

Կարմիր բլուրը՝ Երևանի ուրարտական ժառանգությունը

Կարմիր բլուրը Երևանի սահմաններում գտնվող հնագիտական հուշարձան է։ Այն Այրարատյան դաշտի ամենակարևոր ուրարտական հուշարձաններից է։ Բլրի հողը կարմրավուն է, և հուշարձանն այդ գույնից է ստացել իր անունը։ Պեղումները ցույց տվեցին, որ այստեղ գտնվել է Թեյշեբաինի ամրոց-քաղաքը։ Այն Վանի (Բիայնիլի) թագավորության վերջին շրջանի խոշոր վարչական, տնտեսական և ռազմական կենտրոններից էր։

Թեյշեբաինիի հիմնադրումը

Քաղաքի անունը հայտնի է ուրարտական սեպագիր արձանագրություններից։ Դրանցում քաղաքի հիմնադիր է նշվում Ռուսա II-ը՝ Արգիշտի II-ի որդին։ Քաղաքը կառուցվել է մ.թ.ա. VII դարի առաջին կեսին, հավանաբար 670-ական թվականներին։ Անունը կապված է ուրարտական Թեյշեբա աստծու հետ։ Թեյշեբան երկրի գլխավոր աստվածներից էր՝ Խալդիի և Շիվինիի հետ միասին։ Հուշարձանը լավ է լրացնում Էրեբունիի պատկերը։ Էրեբունին հիմնադրվել է մ.թ.ա. 782 թվականին Արգիշտի I-ի կողմից, այսինքն՝ ավելի քան մեկ դար առաջ։

Պեղումների պատմությունը

Պեղումներն սկսվել են 1939 թվականին։ Դրանք ղեկավարել է Բորիս Պիոտրովսկին, ով այդ ժամանակ աշխատում էր Հայկական ԽՍՀ-ում՝ հայ գիտնականների հետ համատեղ։ Աշխատանքները, ընդմիջումներով, շարունակվել են տասնամյակներ շարունակ։ Դրանցում ներգրավված էին հայ հնագետներ և Հայաստանի գիտական հաստատություններ։ Արդյունքները հրատարակվել են առանձին աշխատություններով, ինչպես նաև արտացոլվել են «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակի առաջին հատորում։

Քաղաքի կառուցվածքը

Հուշարձանի կենտրոնը բլրի վրա կառուցված ամրոցն էր՝ հաստ պարիսպներով և աշտարակներով։ Ամրոցի ներսում պեղվել են բազմաթիվ սենյակներ, սրահներ և պահեստարաններ։ Սրանք վկայում են վարչական շենքի մասին, որ հսկում էր շրջակա դաշտավայրը։ Բլրի շուրջը տարածվում էր ստորին քաղաքը՝ բնակելի և արհեստագործական թաղամասերով։

Գտածոները

Պեղումների ամենաուշագրավ արդյունքներից են՝

• Սեպագիր արձանագրություններ՝ քարի և կավե սալիկների վրա։ Դրանք պարունակում են հիմնադրման տեղեկություններ և տնտեսական գրառումներ։
• Գինու և հացահատիկի պահեստարաններ՝ կավե հսկայական կարասներով, որոնց թիվն ու տարողությունը վկայում են պետական խոշոր տնտեսության մասին։ Կարասների վրա հաճախ նշված է եղել պարունակության չափը։
• Բրոնզե իրեր՝ սաղավարտներ, վահաններ, նետասլաքներ, զարդեր և կենցաղային պարագաներ։ Դրանցից մի քանիսի վրա պահպանվել են ուրարտական թագավորների անուններ։
• Կնիքներ, կավե և մետաղե անոթներ, արձանիկներ։ Սրանք ցույց են տալիս արհեստների բարձր մակարդակը։
• Այրված հացահատիկ, սերմեր և այլ գյուղատնտեսական մնացորդներ։ Դրանք լույս են սփռում Այրարատյան դաշտի հին գյուղատնտեսության վրա։

Քաղաքի կործանումը

Պեղումների ժամանակ երևացել է հրդեհի հստակ շերտ։ Քաղաքը կործանվել և այրվել է մ.թ.ա. VII դարի վերջին կամ VI դարի սկզբին։ Կործանիչների և Ուրարտական պետության անկման ճշգրիտ պատճառների մասին հետազոտողների կարծիքները տարբեր են։ Վստահ է միայն այն, որ Թեյշեբաինին կորցրեց իր նշանակությունը։ Տարածաշրջանում հետագայում ձևավորվեց հայկական Երվանդունիների պետականությունը։

Նշանակությունը այսօր

Կարմիր բլուրը կարևոր է Հայաստանի հնագույն պետականության և նյութական մշակույթի ուսումնասիրության համար։ Գտածոների մի մասը պահվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում և Էրեբունի թանգարան-արգելոցում։ Հուշարձանը վկայում է, որ Երևանի տարածքը բնակեցված ու կարևոր է եղել արդեն մ.թ.ա. VIII–VII դարերում։

Աղբյուրներ

• Հայկական ԽՍՀ Գիտությունների ակադեմիա — Հայ ժողովրդի պատմություն, հ. I