Երերույքի տաճարը․ Շիրակի վաղ քրիստոնեական բազիլիկը

Երերույքը Շիրակի հարթավայրում

Երերույքի տաճարը գտնվում է Շիրակի մարզում՝ Անիփեմզա գյուղի մոտ։ Այն հայ վաղ քրիստոնեական ճարտարապետության հնագույն պահպանված հուշարձաններից է։ Հայ ճարտարապետության պատմության մեջ այն սովորաբար թվագրվում է IV–V կամ մոտավորապես V դարով։ Ճշգրիտ թվականն անհայտ է. կառուցման մասին պահպանված արձանագրություն կամ գրավոր վկայություն չկա։ Թվագրությունը հիմնվում է ճարտարապետական ձևերի ու հարդարանքի ոճական համեմատության վրա։

Եռանավ բազիլիկի հորինվածքը

Երերույքը եռանավ բազիլիկ է։ Ներքին տարածությունը երկայնքով բաժանված է երեք նավի՝ սյունաշարերով, իսկ արևելյան կողմում գտնվում է խորանը։ Այս հորինվածքը վաղ քրիստոնեական շրջանի բնորոշ տիպերից է։ Հետագայում հայ ճարտարապետությունը գերադասեց գմբեթավոր և կենտրոնագմբեթ եկեղեցիները, ուստի վաղ բազիլիկները կարևոր են ձևավորման փուլը հասկանալու համար։

Շինությունը կառուցված է տեղական քարով։ Մինչև մեր օրերը պահպանվել են պատերի մասեր, սյուների բեկորներ, խարիսխներ ու խոյակներ։ Դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպես էր կազմակերպված ներքին տարածությունը։

Քանդակային հարդարանքը

Երերույքի մասին խոսելիս հաճախ նշվում են քանդակազարդ մանրամասները՝ խոյակները, քիվերը և հարդարանքի այլ բեկորները։ Դրանցում երևում են անցումային շրջանի առանձնահատկությունները. տեղական նախշերը համադրվում են ուշանտիկ ավանդույթների ձևերի հետ։ Այս հարդարանքն արժեքավոր նյութ է վաղ հայկական քանդակագործության ուսումնասիրության համար։

Հարդարանքի հետքերը

Վաղ քրիստոնեական եկեղեցիների պատերը հաճախ ծածկվում էին հարդարանքով, սակայն Երերույքում դրա պահպանվածությունը խիստ սահմանափակ է։ Դժվար է հստակ ասել, թե ինչպիսին էր ներսի հարդարանքն իր ամբողջությամբ։ Ցանկացած պնդում պետք է հիմնվի մասնագիտական հետազոտությունների վրա, այլ ոչ թե ենթադրությունների։

Ուսումնասիրության պատմությունը

Երերույքը հայ ճարտարապետության պատմության ընդհանուր աշխատություններում դիտվում է որպես վաղ բազիլիկի բնորոշ օրինակ։ Թորոս Թորամանյանը հայ ճարտարապետության պատմության իր աշխատություններում մեծ նշանակություն էր տալիս վաղ շրջանի հուշարձանների հատակագծային և կառուցվածքային վերլուծությանը։

Պահպանության խնդիրները

Հուշարձանը մասամբ ավերված է։ Շինության վիճակի վրա ազդել են ժամանակը, եղանակային պայմանները, տարածաշրջանի սեյսմիկ ակտիվությունը և երկարատև լքվածությունը։ Բաց երկնքի տակ մնացած քարե մանրամասները, մասնավորապես քանդակազարդ բեկորները, հատկապես խոցելի են։ Հիմնական խնդիրներն են՝ պատերի ամրացումը, բեկորների հաշվառումն ու փաստագրումը, տարածքի պահպանությունը։ Կարևոր է նաև Երերույքի ներառումը մշակութային երթուղիներում։ Դա կօգնի ավելի լայն շրջանակի ծանոթացնել Շիրակի վաղ քրիստոնեական ժառանգությանը։

Ինչու է կարևոր Երերույքը

Երերույքը վկայում է, որ Շիրակի հողում քրիստոնեական եկեղեցաշինությունը սկսվել է շատ վաղ և հիմնվել է հայկական շինարվեստի զարգացած ավանդույթների վրա։ Հուշարձանի ուսումնասիրությունն ու պահպանումը մեր պատմական հիշողության և ճարտարապետական ժառանգության պահպանման մաս է։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)