Օձունի վանքը և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին Լոռիում

Օձունը Լոռիում. վանքի և եկեղեցու պատմական նշանակությունը

Օձունը Լոռու մարզի հնագույն բնակավայրերից է, որը գտնվում է Դեբեդ գետի կիրճի մերձակայքում՝ Լոռու սարահարթի եզրին։ Այստեղ է կանգուն Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին՝ հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության նշանավոր կոթողներից մեկը։ Վանքի կառույցները ժամանակի ընթացքում աչքի են ընկել ինչպես ճարտարապետական, այնպես էլ մշակութային և եկեղեցական նշանակությամբ։

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին

Օձունի եկեղեցին երեք nավանի գմբեթավոր բազիլիկ է։ Հայկական ճարտարապետության պատմության մեջ այն համարվում է գմբեթավոր բազիլիկների զարգացման կարևոր օղակ։ Հայկական ճարտարապետագիտության մեջ եկեղեցին սովորաբար թվագրվում է վաղ միջնադարով՝ մոտավորապես VI–VII դարերով, թեև թվագրման հարցում մասնագետների կարծիքները միանշանակ չեն։

Կառույցի արտաքին ծավալն ու ներքին տարածությունը առանձնանում են խստությամբ և վեհությամբ։ Այն կառուցված է տեղական քարից, և դրա համամասնությունները վկայում են հայկական շինարարական դպրոցի հասունության մասին։

Հովհաննես Օձնեցի կաթողիկոսը

Օձունը կապվում է Հովհաննես Գ Օձնեցու անվան հետ, որը VIII դարի սկզբին Հայ Առաքելական Եկեղեցու կաթողիկոս էր։ Նրա «Օձնեցի» մականունը կապվում է Օձուն գյուղի հետ։ Նա հայտնի է եկեղեցական կանոնների և աստվածաբանական երկերի հեղինակությամբ, ինչպես նաև Դվինի եկեղեցական ժողովի հետ կապված գործունեությամբ (ժողովը գումարվել է 719 կամ 720 թվականին)։ Իր գործունեության ընթացքում նա պայքարել է եկեղեցու միասնության և դավանական մաքրության համար։

Ըստ ավանդության, կաթողիկոսն իր կյանքի վերջին շրջանում քաշվել է Օձունի վանք և այստեղ էլ թաղվել (հայկական աղբյուրները նրա մահվան վայրը համարում են Օձունը, իսկ Բրիտանիկան՝ Դվինը)։ Այս ավանդությունը կապում է վանքը հայ եկեղեցու պատմության կարևոր դեմքի հետ։

Օձունի հուշարձանը

«Օձունի հուշարձան» անունով հայտնի է եկեղեցու հարևանությամբ կանգնած յուրահատուկ կառույցը, որը թվագրվում է V–VI դարերով (այսինքն՝ նախորդում է Հովհաննես Օձնեցու ժամանակաշրջանին), և նրա շիրիմի հետ կապվում է միայն ավանդության համաձայն։ Այն կամարակապ կառույց է, որի սյուների և որմնասյուների վրա կան քանդակներ. առանձնանում են մարդկային կերպարներով և բուսական զարդաքանդակներով հարդարված մասերը։ Հուշարձանի թվագրումը և նշանակությունը քննարկվել են հայ արվեստաբանների կողմից. այն համարվում է ճարտարապետության և քանդակագործության հազվագյուտ համադրություն հայկական միջնադարյան արվեստում։

Խաչքարերն ու շրջակա կառույցները

Վանական համալիրի շրջակայքում պահպանվել են խաչքարեր և այլ հուշարձաններ, որոնք վկայում են վայրի շարունակական կյանքի մասին դարերի ընթացքում։ Հայկական եկեղեցական ճարտարապետության ուսումնասիրողները Օձունը դիտարկում են որպես Լոռու մարզի նշանակալի հոգևոր և մշակութային կենտրոն։

Նշանակությունը այսօր

Օձունի վանքային համալիրը հայ ժողովրդի ճարտարապետական ժառանգության անբաժանելի մասն է։ Այն ներկայացնում է վաղ քրիստոնեական շրջանի հայկական եկեղեցաշինության զարգացման փուլերը և հիշեցնում է հայ եկեղեցու պատմական գործիչների դերը։ Այսօր Օձունը ուխտագնացության և զբոսաշրջության վայր է, որը պահանջում է խնամք և պահպանություն։

Աղբյուրներ

• Հայկական սովետական հանրագիտարան
• Հայ ժողովրդի պատմություն