Մաշտոցի գերեզմանն ու Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին Օշականում

Օշականը՝ հայ գրի հայրապետի հանգրվանը

Արագածոտնի մարզի Օշական գյուղը Երևանից մոտ երեսուն կիլոմետր հեռավորության վրա է՝ Աշտարակից մոտ երեք կիլոմետր հարավ-արևմուտք՝ Արագած լեռան հարավային ստորոտին։ Հայ մշակույթի համար այն առանձնահատուկ նշանակություն ունի. այստեղ է գտնվում Մեսրոպ Մաշտոցի շիրիմը, որի մոտ կանգնած է նրա անունը կրող եկեղեցին։

Կորյունի վկայությունը

Մաշտոցի կյանքի մասին հիմնական սկզբնաղբյուրը նրա աշակերտ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկն է, գրված V դարում։ Կորյունը պատմում է Մաշտոցի գործունեության, հայ գրերի ստեղծման, դպրոցներ հիմնելու և թարգմանչական աշխատանքի մասին։ Մաշտոցը վախճանվել է 440 թվականի փետրվարի 17-ին (այս թվագրությունն ընդունված է հայ պատմագրության մեջ), իսկ նրան թաղել են Օշական գյուղում։

Ըստ Կորյունի՝ Օշականի թաղումը կապված էր Վահան Ամատունու հետ. նա Մաշտոցի մարմինը տեղափոխեց իր սեփական գյուղը և այնտեղ թաղեց։ Այստեղ կառուցվեց նաև մատուռ։ Սա մատենագրական վկայություն է, որը հիմք է տալիս Օշականը համարելու Մաշտոցի թաղման վայր։

Ավանդությունն ու նրա տարբերակումը փաստից

Հարկ է տարբերել Կորյունի գրավոր վկայությունը և հետագա դարերում ձևավորված ավանդույթները։ Կորյունի տեղեկությունը՝ թաղումն Օշականում, վաղագույն և գրեթե ժամանակակից վկայություն է։ Շիրիմի ճշգրիտ տեղն ու նրա հետագա պահպանման մանրամասները հիմնականում ավանդության վրա են հիմնված։ Ըստ ավանդության՝ Օշականի հողը դարձավ ուխտավայր և դարեր շարունակ հայ գրչության ու կրթության հարգանքի խորհրդանիշ։

Մաշտոցի անվան եկեղեցին

Այժմ գյուղում կանգուն Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին XIX դարի վերջին քառորդում՝ 1875–1879 թվականներին, հիմնովին վերակառուցվել է Մաշտոցի շիրիմի վրա կանգնած ավելի վաղ եկեղեցու տեղում։ Այն կառուցվել է Մաշտոցի շիրիմի մոտ՝ նրա հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։ Շինությունը դահլիճային հորինվածքի եկեղեցի է. նրա կառուցումը կապված է XIX դարի ազգային զարթոնքի շրջանի ավանդույթի հետ, երբ հայ հանրությունը հատուկ ուշադրություն էր դարձնում մշակութային հիշողության վայրերին։

Եկեղեցու կողքին գտնվում է Մաշտոցի շիրիմը։ Այն հետագայում վերանորոգվել և բարեկարգվել է, իսկ հարակից տարածքում հայտնվել են նաև հուշարձաններ, այդ թվում՝ Մաշտոցի արձանը, որը կանգնեցվել է խորհրդային տարիներին։

Օշականն ու Թարգմանչաց տոնը

Մաշտոցի հիշատակը հայ մշակույթում կենտրոնական տեղ ունի։ Հայ Առաքելական եկեղեցին նրան սրբի կարգում է և նշում է Սուրբ Թարգմանչաց տոնը, որով հարգանք է մատուցվում Մաշտոցին և նրա գործակիցներին։ Օշականում ամեն տարի, հատկապես Թարգմանչաց տոնի օրերին, տեղի են ունենում ուխտագնացություններ և հանդիսավոր արարողություններ։ Այստեղ գալիս են դպրոցականներ, գիտնականներ, հոգևորականներ ու հյուրեր Հայաստանից և սփյուռքից։

Հիշատակի նշանակությունը

Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը հայ ժողովրդի գոյատևման և ինքնության պահպանման հիմնասյուններից մեկն է. դրա շնորհիվ ստեղծվեց հայ մատենագրությունը՝ Աստվածաշնչի թարգմանությունից մինչև պատմագրություն։ Օշականը այդ ժառանգության ապրող վկան է. այստեղ ժողովուրդը ոչ միայն հիշում է գրերի ստեղծողին, այլև ցույց է տալիս իր հարգանքը մայրենի լեզվի ու գրի նկատմամբ։

Օշականի շիրիմը և եկեղեցին հայ ժողովրդի համար մշակութային սրբավայր են և մեր պատմական հիշողության անբաժան մասը։

Աղբյուրներ

• Կորյուն — Վարք Մաշտոցի