Տիգրան Մեծը և Մեծ Հայքի կայսրությունը

Տիգրան II Մեծը և նրա դարաշրջանը

Տիգրան II-ը, որը պատմության մեջ հայտնի է Մեծ մակդիրով, Արտաշեսյան արքայատոհմի ամենահայտնի ներկայացուցիչներից է։ Նրա օրոք Մեծ Հայքը դարձավ Առաջավոր Ասիայի ամենաազդեցիկ պետություններից մեկը։ Հայ պատմագրությունը նրա թագավորության ժամանակաշրջանը համարում է հայոց քաղաքական հզորության գագաթնակետը։

Գահ բարձրանալը

Տիգրանը գահ բարձրացավ մ.թ.ա. 95 թվականի մոտ։ Նախորդի հարցում կան տարբեր կարծիքներ. հայկական պատմագրության մեջ ընդունված է Տիգրան I-ին նախորդ համարել, իսկ Britannica-ի տվյալներով Տիգրան II-ը Արտավազդ I-ի որդին կամ եղբայրն էր, ուստի նախորդի անունը չենք նշում։ Հայտնի է, որ Հայաստանը այդ ժամանակ պայքարում էր Պարթևստանի հետ։ Հին տեղեկությունների համաձայն՝ երիտասարդ Տիգրանը պատանդ էր պարթևների արքունիքում։ Գահը ստանալու համար նա, ըստ այդ տեղեկությունների, պարթևներին զիջեց Մեծ Հայքի արևելյան մի շարք գավառներ՝ «յոթանասուն հովիտներ»։ Այդ հողերը նա հետագայում վերադարձրեց։ Այս մանրամասների մասին գիտական գրականության մեջ կան տարբեր գնահատականներ, ուստի դրանք պետք է ընկալել զգուշությամբ։

Հայկական հողերի միավորումը

Գահ բարձրանալուց հետո Տիգրանը զբաղվեց երկրի ամրապնդմամբ։ Նա միավորեց հայկական հողերը, թուլացրեց Պարթևստանի ազդեցությունը և հզորացրեց բանակը։ Նրա դաշնակիցը դարձավ Պոնտոսի թագավոր Միհրդատ VI Եվպատորը։ Դաշինքն ամրացվեց Տիգրանի ամուսնությամբ Միհրդատի դստեր՝ Կլեոպատրայի հետ։ Այս դաշինքն ազդեցիկ էր հետագա իրադարձությունների համար։

Տարածքային ընդլայնումը

Մ.թ.ա. 90-ական թվականների վերջից Տիգրանը ձեռնարկեց արշավանքներ դեպի հարավ և հարավ-արևմուտք։ Նա միացրեց Ծոփքը, Կորդուքը, Ատրպատականը և Մարաստանի մի մասը։ Քաղաքական ճգնաժամի մեջ գտնվող Սելևկյան պետության տարածքներում մ.թ.ա. 83 թվականի մոտ նա հաստատվեց Ասորիքում և Փյունիկիայում՝ այդ երկրների բնակչության հրավերով։ Հայոց տիրապետությունը տարածվեց նաև Կիլիկիայի վրա։

Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» երկում Տիգրանը ներկայացված է որպես մեծ նվաճող և իմաստուն կառավարիչ։ «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակում նրա պետությունը բնութագրվում է որպես հզոր տերություն, որի սահմանները ձգվում էին Կասպից ծովից մինչև Միջերկրական ծով։ Արքան կրում էր «արքայից արքա» տիտղոսը։

Տիգրանակերտի հիմնադրումը

Նվաճումներից հետո Տիգրանը նոր մայրաքաղաք հիմնեց՝ Տիգրանակերտը։ Այն ստեղծվեց Հայաստանի հարավային շրջանում, կարևոր առևտրական ուղիների վրա։ Քաղաքի բնակչության մի մասը կազմում էին Կապադովկիայից, Կիլիկիայից և Ասորիքից տեղափոխված մարդիկ։ Տիգրանակերտը հարուստ առևտրական ու մշակութային կենտրոն էր, ուր կային պալատներ, զբոսայգիներ և որսատեղիներ։ Քաղաքի ստույգ տեղադրության շուրջ գիտական քննարկումները շարունակվում են, ուստի այդ հարցում հստակ պնդումներ չեն արվում։

Պատերազմը Հռոմի դեմ

Հռոմը Միհրդատի դեմ պատերազմում (Երրորդ Միհրդատյան պատերազմ) պահանջեց Միհրդատի հանձնումը։ Երբ Միհրդատը ապաստան գտավ Տիգրանի մոտ, և Տիգրանը հրաժարվեց նրան հանձնել, հռոմեացիների հետ պատերազմն անխուսափելի դարձավ։ Մ.թ.ա. 69 թվականին հռոմեական զորքերը Լուկուլլոսի գլխավորությամբ ներխուժեցին Հայաստան և շարժվեցին դեպի Տիգրանակերտ։

Տիգրանակերտի ճակատամարտը

Մ.թ.ա. 69 թվականի հոկտեմբերի սկզբին Տիգրանակերտի մոտ տեղի ունեցավ ճակատամարտ, որում հայկական զորքը պարտվեց։ Հին հեղինակները հայկական բանակի թվաքանակն ու կորուստները ներկայացնում են տարբեր և հաճախ չափազանցված թվերով, ուստի պատմաբանները դրանց վերաբերում են զգուշությամբ։ Ճակատամարտից հետո Տիգրանակերտը գրավվեց, և Տիգրանը կորցրեց Ասորիքի ու հարակից շրջանների տիրապետությունը։ Հայ պատմագրությունը շեշտում է, որ պարտությունը չկործանեց հայկական պետականությունը. Տիգրանը շարունակեց ղեկավարել Մեծ Հայքը։

Ժառանգությունը

Տիգրանը մահացավ մ.թ.ա. 55 թվականի սկզբին։ Նրա կայսրությունը երկար չմնաց, բայց հայ ժողովրդի հիշողության մեջ նա մնաց որպես հզոր արքա, որի օրոք Հայաստանը խաղաց առաջատար դեր տարածաշրջանում։ Տիգրան Մեծը խորհրդանշում է հայոց պետական հզորությունը։

Աղբյուրներ

• Մովսես Խորենացի — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (բազմահատոր, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ)
• Richard G. Hovannisian (ред.) — The Armenian People from Ancient to Modern Times