Գավիթ Գանձակեցու ժամանակները․ Կիրակոս Գանձակեցին և մոնղոլական արշավանքները Հայաստանում

Կիրակոս Գանձակեցին և նրա ժամանակը

Կիրակոս Գանձակեցին (մոտ 1200/1202–1271) XIII դարի հայ պատմիչներից է և Հովհաննես Վանականի աշակերտը։ Նրա «Հայոց պատմությունը» այն սակավաթիվ երկերից է, որտեղ մոնղոլական առաջին արշավանքները Հայաստանում նկարագրված են ականատեսի աչքով։ Պատմիչն ինքը մասնակից և տուժող է եղել այդ դեպքերի։

Թեմայի վերնագրում հիշատակված «Գավիթ Գանձակեցու» անվանումը ճշգրտման կարիք ունի. հայ պատմագրության մեջ այս ժամանակաշրջանի հիմնական վկան Կիրակոս Գանձակեցին է, ուստի հոդվածը հենվում է հենց նրա երկի վրա։

Ո՞վ էր Կիրակոս Գանձակեցին

Կիրակոսը սերում էր Գանձակից։ Ուսումը ստացել է Վանական վարդապետի մոտ, որի դպրոցները գործել են Հայաստանի վանական կենտրոններում՝ Խոր Վիրապում, Գետիկի վանքում և Խորանաշատում (Տավուշ)։ Հետագայում Կիրակոսն ապրել է Գետիկի և Խորանաշատի վանքերում և կապեր ունեցել Արցախի ու Ուտիքի հայ իշխանական տների հետ։ Նրա երկն ընդգրկում է հայոց պատմությունը վաղ շրջանից մինչև 1260-ական թվականները, սակայն առավել արժեքավորն ու ինքնատիպը վերջին հատվածն է՝ իր ժամանակակից դեպքերի նկարագրությունը։

«Հայոց պատմությունը». կառուցվածքն ու աղբյուրները

Երկը երկու մասից է. առաջինը համառոտ ակնարկ է հին շրջանից, որի համար Կիրակոսն օգտվել է նախորդ հայ մատենագրությունից։ Երկրորդ, առավել արժեքավոր մասը վերաբերում է XII–XIII դարերին՝ Զաքարյանների Հայաստանին, Ջալալ ադ-Դինի արշավանքներին և մոնղոլական նվաճումներին։ Մոնղոլների մասին հատվածները հիմնված են անձնական փորձի և ականատեսների պատմածի վրա։ Պատմիչը մեծ ուշադրություն է դարձնում նաև եկեղեցական կյանքին, վանքերին ու վարդապետներին։

Մոնղոլական առաջին հարվածը Հայաստանին

Կիրակոսը նկարագրում է, թե ինչպես «նետաձիգ ազգը»՝ թաթարները, ի հայտ եկավ Հայաստանի սահմաններում 1220-ական թվականների սկզբին։ Այդ ժամանակ Հյուսիսային Հայաստանը Զաքարյանների իշխանության տակ էր, սակայն Վրաստանի ու հայ իշխանների զորքերը չկարողացան կասեցնել նոր թշնամուն։ Սկզբնական արշավանքները հիմնականում ավարառու բնույթ ունեին։ Երկրի համակարգված նվաճումը սկսվեց 1230-ական թվականներին. մոտ 1235 թվականին մոնղոլները գրավեցին Գանձակը, ապա նվաճեցին Հյուսիսային Հայաստանը՝ Լոռին, Շիրակն ու Այրարատը, իսկ մոտ 1236 թվականին՝ նաև Անին՝ հայոց հին մայրաքաղաքը։ Այս դեպքերի ճշգրիտ ժամանակագրությունը պատմագիտության մեջ մանրամասն քննարկվում է, և ընթերցողին խորհուրդ է տրվում դիմել «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատոր հրատարակությանը։

Արցախը և Հյուսիսային Հայաստանը մոնղոլական տիրապետության տակ

Կիրակոսի վկայությամբ Արցախի իշխանները՝ Հասան-Ջալալյանները, ի վերջո ստիպված եղան ճանաչել մոնղոլական գերիշխանությունը՝ երկրի մնացորդը պահպանելու համար։ Պատմիչը ցույց է տալիս, որ հայ իշխանները փորձում էին դիվանագիտությամբ փրկել ժողովրդին, մինչդեռ ծանր հարկերը, պարտադիր ծառայությունները և ավարառությունները շարունակվում էին։ Հայկական վանքերը մնացին մշակույթի ու դպրության կենտրոններ. Գանձասարը և Դադիվանքը այդ շրջանում ևս գործում էին։

Գերությունը և Կիրակոսի անձնական փորձը

Կիրակոսի երկի ամենաարժեքավոր հատվածներից մեկը նրա սեփական գերության պատմությունն է։ 1230-ական թվականներին նա ընկավ մոնղոլների ձեռքը։ Նա պատմում է, որ գերության մեջ սովորեց մոնղոլների լեզուն և գիրը, ծառայեց որպես գրագիր և այդ գիտելիքի շնորհիվ կարողացավ փախչել ու վերադառնալ հայրենի կողմեր։ Այս դրվագը ցույց է տալիս, թե ինչպես էր հայ մտավորականը հարմարվում նոր իրողություններին և ինչպես էր կրթությունը դառնում փրկության միջոց։

Պատմիչի գնահատականն ու նրա երկի արժեքը

Կիրակոսը մոնղոլներին նկարագրում է ոչ թե որպես անդեմ ուժ, այլ ուշադիր նկատում է նրանց սովորույթները, ռազմական կազմակերպումն ու կառավարման եղանակը։ Միևնույն ժամանակ նա չի թաքցնում իր ժողովրդի կորուստների ցավը և հայ իշխանների միջև միասնության պակասը։ Նրա պատմությունը հիմնական աղբյուր է Հայաստանում մոնղոլական տիրապետության սկզբնավորման, Զաքարյան իշխանապետության անկման և Արցախի իշխանական տների դիրքի համար։ Այն հիմք է XIII դարի հայոց պատմության ուսումնասիրության համար։

Ինչու՞ է կարևոր այսօր

Կիրակոս Գանձակեցու երկը ցույց է տալիս, թե ինչպես է հայ ժողովուրդը վերապրել ավերիչ նվաճումը՝ պահպանելով իր եկեղեցին, դպրությունն ու ինքնությունը նույնիսկ ծանր ժամանակներում։ Արցախի վանքերը՝ Գանձասարը և Դադիվանքը, հայկական են և այս շարունակականության վկաներն են։ Նրա պատմությունը մեզ հիշեցնում է, որ գրավոր հիշողությունը ժողովրդի գոյատևման կարևոր գործոն է։

Աղբյուրներ

• Կիրակոս Գանձակեցի — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ, բազմահատոր հրատարակություն)