Ղազար Փարպեցին և Վահանանց պատերազմը 481–484 թվականներին

Ղազար Փարպեցին և նրա «Հայոց պատմությունը»

Հայ պատմիչ Ղազար Փարպեցին ծնվել է մոտ V դարի կեսին Այրարատ աշխարհի Փարպի գյուղում և ապրել մինչև VI դարի սկիզբը։ Կրթություն է ստացել, ըստ ավանդության՝ նաև Բյուզանդիայում։ Հետագայում Վահան Մամիկոնյանը՝ արդեն Հայաստանի մարզպան, նրան կարգել է Վաղարշապատի Սուրբ Հռիփսիմե վանքի առաջնորդ։ Փարպեցու «Հայոց պատմությունը», գրված Վահան Մամիկոնյանի խնդրանքով, բաղկացած է երեք մասից և ընդգրկում է 388 թվականից մինչև 485 թվականը ընկած ժամանակաշրջանը։ Փարպեցին Վահանանց պատերազմի ժամանակակիցն է, ուստի նրա երկը այդ դեպքերի հիմնական սկզբնաղբյուրն է։ Երկին կից է նաև հեղինակի՝ Վահան Մամիկոնյանին ուղղված թուղթը։

Պատերազմի նախապատմությունը

451 թվականին Ավարայրի ճակատամարտում Վարդան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ հայերը դիմադրեցին Սասանյան Իրանի՝ զրադաշտականություն պարտադրելու քաղաքականությանը։ Վարդանն ու նրա ընկերները զոհվեցին, սակայն հայերը շարունակեցին պայքարը և պահպանեցին քրիստոնեական հավատը։ V դարի վերջին քառորդում Իրանի Պերոզ թագավորի օրոք ճնշումները կրկին սաստկացան՝ քաղաքական և հարկային ծանրացումների, ինչպես նաև կրոնական հետապնդումների ձևով։ Փարպեցին անդրադառնում է նաև հարևան Վրաստանում և Աղվանքում ընթացող իրադարձություններին, քանի որ դրանք սերտորեն առնչվում էին հայերի պայքարին։

Ապստամբության սկիզբը

Ապստամբությունը սկսվեց 481 թվականին։ Ըստ Փարպեցու պատմության՝ հայ նախարարները՝ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, հանդես եկան իրանական իշխանության դեմ՝ հանուն քրիստոնեական հավատի և երկրի ազատության։ Փարպեցին նշանակալի տեղ է հատկացնում նաև վրաց թագավոր Վախթանգ Գորգասալի հետ կապերին։ Ապստամբները սկզբում հաջողություններ ունեցան։ Փարպեցին ընդգծում է, որ պայքարը նախ և առաջ հավատի և ինքնության պաշտպանության պատերազմ էր։

Վահան Մամիկոնյանի դերը

Վահան Մամիկոնյանը Մամիկոնյան նախարարական տոհմից էր՝ Վարդան Մամիկոնյանի եղբոր՝ Հմայակի որդին։ Փարպեցին նրան ներկայացնում է որպես զորավար և նախարար, որը ղեկավարեց ապստամբությունը և պատերազմական գործողությունները։ Պատերազմը երկարատև և ծանր էր և ընթացավ տարբեր փուլերով։ Փարպեցին պատմում է Ակոռիի և Ներսեհապատի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտերի մասին, որոնցում հայերը հաջողություններ ունեցան պարսկական զորքերի նկատմամբ։ Վահանը ցուցաբերեց թե՛ զինվորական հնարամտություն, թե՛ դիվանագիտական ճկունություն։

Պերոզի մահը և Նվարսակի պայմանագիրը

Շրջադարձային եղավ 484 թվականը, երբ Իրանի թագավոր Պերոզը զոհվեց հեփթաղների դեմ պատերազմում։ Նրա իրավահաջորդ Վաղարշը (Բալաշ) նոր քաղաքականություն որդեգրեց և հաշտություն առաջարկեց։ 484 թվականին կնքվեց Նվարսակի պայմանագիրը։ Ըստ Փարպեցու՝ Իրանը ճանաչեց հայերի կրոնական ազատությունը. նրանց չէր պարտադրվելու զրադաշտականությունը, և նրանք կարող էին ազատորեն դավանել քրիստոնեությունը։ Դրանից հետո Վահան Մամիկոնյանը նշանակվեց Հայաստանի մարզպան։ Այս մանրամասները հիմնված են Փարպեցու վկայության վրա և ընդունված են հայ պատմագրության մեջ։

Արդյունքը և նշանակությունը

Նվարսակի պայմանագիրը հայ ժողովրդի համար նշանակալի հաղթանակ էր։ Այն ապահովեց հավատի ազատությունը և Սասանյան տիրապետության պայմաններում Հայաստանի ներքին ինքնուրույնության որոշակի աստիճան։ Հայ պատմագրության մեջ Վարդանանց և Վահանանց պատերազմները դիտվում են որպես մեկ շղթայի օղակներ. առաջինը՝ պայքարի և զոհաբերության օրինակ, երկրորդը՝ նպատակի իրագործում։ Այս շրջանում հայ եկեղեցին դարձավ ազգային ինքնության առանցքային հենարան, իսկ Մեսրոպ Մաշտոցի գյուտով սկիզբ առած գրչության և մատենագրության ավանդույթն ամրապնդվեց։

Ինչու է կարևոր Փարպեցու վկայությունը

Փարպեցին գրում է իրադարձությունների ժամանակակից և Վահան Մամիկոնյանին մոտ կանգնած մարդու դիրքից։ Նրա երկը զուգակցում է պատմական վկայությունը ազգային-քրիստոնեական գաղափարախոսության հետ. պատերազմը ներկայացվում է որպես հավատի և ինքնության պաշտպանություն։ Երկը գրվել է Վահան Մամիկոնյանի խնդրանքով, և հեղինակը հարում է նրա գծին, ուստի հետազոտողները նրա տեղեկությունները համադրում են այլ աղբյուրների հետ։ Սակայն երկի արժեքն անհերքելի է. առանց Փարպեցու մենք շատ ավելի քիչ բան կիմանայինք 481–484 թվականների իրադարձությունների մասին։

Աղբյուրներ

• Ղազար Փարպեցի — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)