Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին և Գագիկ Արծրունու թագավորությունը
# Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցին և Գագիկ Արծրունու թագավորությունը
Վանա լճի հարավային մասում գտնվող Աղթամար կղզու Սուրբ Խաչ եկեղեցին միջնադարյան հայ ճարտարապետության և քանդակագործության նշանավոր հուշարձաններից է։ Այն կառուցվել է Վասպուրականի թագավորության ծաղկման շրջանում և կապված է Գագիկ Արծրունու անվան հետ։ Հուշարձանը գտնվում է Արևմտյան Հայաստանում։
Վասպուրականի Արծրունիները IX–X դարերի սահմանագծին
Արծրունիները Վասպուրականի հզոր նախարարական տոհմ էին։ Նրանց պատմությունը շարադրել է Թովմա Արծրունին «Պատմություն Արծրունյաց տան» աշխատության մեջ։ Աշխատությունը հասնում է մինչև X դարի սկիզբը, իսկ շարունակությունը գրել է անանուն հեղինակը։ Գագիկի գործունեության մասին կարևոր տեղեկություններ պահպանվել են հենց այդ շարունակության մեջ։
IX դարի վերջին և X դարի սկզբին Վասպուրականը դարձել էր Հայաստանի քաղաքական և մշակութային կարևոր կենտրոններից մեկը։ Նրա տարածքը ընդգրկում էր Վանա լճի ավազանի զգալի մասը։ Արծրունիների իշխանությունը ձևավորվում էր Բագրատունիների թագավորության կողքին։
Գագիկ Արծրունին և թագավորական տիտղոսը
Գագիկ Արծրունին X դարի սկզբին ստացավ թագավորական տիտղոս և դարձավ Վասպուրականի թագավոր։ Նա իր իշխանությունը հաստատեց ինչպես քաղաքական հմտությամբ, այնպես էլ շինարարական գործունեությամբ։ Թագավոր նրա հռչակումը ավանդաբար թվագրվում է 908 թվականով, սակայն այդ թվականը պետք է ընդունել որպես մոտավոր։
Վասպուրականի թագավորությունը գոյատևեց մինչև 1021 թվականը։ Այդ տարի Սենեքերիմ Արծրունին իր տիրույթները փոխանցեց Բյուզանդական կայսրությանը և փոխհատուցում ստացավ Սեբաստիայի շրջանում։
Աղթամար կղզին՝ թագավորական կենտրոն
Գագիկը Աղթամար կղզում կառուցեց ապարանք, նավահանգիստ և այգիներ։ Կղզին դարձավ թագավորական նստավայր, իսկ Սուրբ Խաչ եկեղեցին՝ նրա հոգևոր և խորհրդանշական կենտրոնը։ Այս շինարարության և եկեղեցու օծման մասին պատմում է Թովմա Արծրունու շարունակողը։ Եկեղեցու կառուցման ժամանակը ընդունված է համարել մոտավորապես 915–921 թվականները։
Հետագայում կղզու վանքը դարձավ կարևոր եկեղեցական կենտրոն։ Աղթամարի կաթողիկոսությունը հիմնադրվել է 1113 թվականին։
Ճարտարապետ Մանուելը
Աղբյուրները եկեղեցու կառուցողի անունը պահել են։ Դա Մանուել վարդապետն է։ Հայ ճարտարապետության պատմության մեջ Մանուելը հայտնի է որպես այդ հուշարձանի հեղինակ։ Նրա մասին ավելի շատ կենսագրական տվյալներ չեն պահպանվել։
Ճարտարապետական հորինվածքը
Եկեղեցին խաչաձև գմբեթավոր կառույց է՝ չորս խորանով (տետրակոնխ)։ Այն կառուցված է մանրահատիկ քարով։ Նրա ծավալները համաչափ են, իսկ ճակատները՝ հարուստ ձևավորված։ Այս ձևով Մանուելը ստեղծեց կառույց, որտեղ ճարտարապետությունը և քանդակը միասնական են։
Քանդակների ծրագիրը
Աղթամարի հիմնական առանձնահատկությունը արտաքին ճակատների հարթաքանդակներն են։ Դրանք պատկերում են Հին և Նոր Կտակարանի տեսարաններ։ Այդ թվում են՝
- Ադամն ու Եվան
- Դավիթն ու Գողիաթը
- Հովնան մարգարեն
- Դանիել մարգարեն առյուծների գբում
- Աբրահամի զոհաբերությունը
- Երեք մանուկները կրակե հնոցում
- Սամսոնը
Պատերի վերին մասով անցնում է խաղողի որթի և որսի տեսարաններով զարդագոտի։ Արևմտյան ճակատին պատկերված է Գագիկ թագավորը, որը եկեղեցու մակետը ձեռքին մատուցում է Քրիստոսին։ Այս պատկերը ցույց է տալիս շինարարի դերը և հաստատում է, որ եկեղեցին թագավորի նվիրաբերումն է։ Արվեստաբանները նշում են, որ ծրագիրը կապված է փրկության, հավատի և թագավորական իշխանության գաղափարների հետ։ Ներսում պահպանվել են նաև որմնանկարներ։
Հուշարձանի նշանակությունը
Աղթամարի Սուրբ Խաչը հայկական եկեղեցի է, հայ ճարտարապետի և հայ քանդակագործների ստեղծագործություն։ Այն վկայում է X դարի Վասպուրականի քաղաքական հզորության և մշակութային մակարդակի մասին։ Հայկական արվեստի պատմության մեջ այն համարվում է միջնադարյան հայ քանդակի գագաթնակետերից մեկը։
Աղբյուրներ
- Թովմա Արծրունի և Անանուն — Պատմություն Արծրունյաց տան
- Sirarpie Der Nersessian — Aght'amar: Church of the Holy Cross (1965)
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։