Ախթալայի վանքը և Լոռու պատին պատկերները

Ախթալայի վանքը՝ Լոռու քարե ամրոցը

Ախթալայի վանքը Հայաստանի հյուսիսում՝ Լոռու մարզի Ախթալա քաղաքի մոտ, Դեբեդ գետի կիրճի վերին եզրին կանգնած միջնադարյան վանական համալիր է։ Այն հայտնի է իր բերդաշինական պարիսպներով և Աստվածածին գլխավոր եկեղեցու հարուստ որմնանկարներով։ Համալիրը ձևավորվել է հիմնականում X–XIII դարերում, և այսօր այն հայ միջնադարյան արվեստի կարևոր հուշարձաններից է։

Վայրը և պատմական միջավայրը

Վանքը գտնվում է Դեբեդ գետի կիրճի վերին եզրին՝ բնական պաշտպանություն տվող ժայռոտ բարձունքի վրա։ Միջնադարում Լոռին հայկական թագավորական և իշխանական կենտրոններից էր. այստեղ էր Կյուրիկյանների Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը, ապա Զաքարյանների իշխանությունը։ Այս միջավայրում վանքերը ոչ միայն հոգևոր, այլև մշակութային և հաճախ նաև պաշտպանական դեր էին կատարում։

Բերդապարիսպը

Վանքը շրջապատված է հզոր պարիսպներով և աշտարակներով, ուստի այն ընկալվում է որպես վանք-ամրոց։ Պարիսպները կառուցվել են տեղական քարից, և դրանք վանական համալիրին տալիս են ամրոցի տեսք։ Շինարարական փուլերի և առանձին կառույցների ստույգ թվագրման հարցում հետազոտողների կարծիքները տարբերվում են, ուստի ընդհանուր առմամբ կարելի է խոսել X–XIII դարերի աստիճանական կառուցման մասին։

Աստվածածին եկեղեցին

Համալիրի կենտրոնը Աստվածածին (Սուրբ Աստվածածին) եկեղեցին է։ Այն խաչաձև գմբեթավոր տաճար է, որի կառուցումը սովորաբար վերագրվում է XIII դարի սկզբին՝ Զաքարյանների իշխանության ժամանակաշրջանին։ Շենքը առանձնանում է լավ մշակված կոփածո քարով, համաչափ ծավալներով և հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ավանդական լուծումներով։ Եկեղեցու կողքին կան այլ կառույցներ՝ մատուռներ, սրահներ և տնտեսական շինություններ։

Որմնանկարները

Ախթալայի գլխավոր արժեքը Աստվածածին եկեղեցու որմնանկարներն են, որոնք համարվում են Հայաստանում պահպանված միջնադարյան որմնանկարչության լավագույն օրինակներից։ Դրանք պատկերում են Աստվածաշնչի և Նոր Կտակարանի տեսարաններ, սրբերի կերպարներ։ Խորանի հատվածում առանձնանում է Աստվածածինը՝ մանկան հետ, իսկ պատերին՝ քրիստոսաբանական շարքերը։ Գունային հարուստ գամման, արտահայտիչ դեմքերը և մոնումենտալ կոմպոզիցիաները վկայում են բարձր արվեստի մասին։ Որմնանկարների վրա նկատելի է բյուզանդական և վրացական արվեստի հետ շփումների արձագանք, սակայն դրանք պահպանում են հայկական դպրոցի առանձնահատկությունները։

Զաքարյանները և վանքը

Վանքի պատմության մեջ հաճախ հիշատակվում են Զաքարյանները, որոնք XIII դարի սկզբին Հյուսիսային Հայաստանի զգալի մասն ազատագրեցին և ղեկավարեցին՝ աջակցելով վանքերի շինարարությանը։ Այս շրջանը դիտվում է Ախթալայի վերելքի ժամանակ։ Վանքի կապը Մամիկոնյան տոհմի հետ հստակ փաստարկներով հաստատված չէ, ուստի այն չի ներկայացվում որպես հաստատված փաստ։

Այսօրվա Ախթալան

Այսօր վանքը հայ մշակույթի կենդանի վկան է, ուսումնասիրվում է արվեստաբանների կողմից և այցելվում զբոսաշրջիկների կողմից։ Լոռու մյուս հուշարձանների՝ Հաղպատի, Սանահինի հետ միասին Ախթալան ձևավորում է հայ միջնադարյան ճարտարապետության և որմնանկարչության մեծ պատկերը։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն (բազմահատոր հրատարակություն, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ)
• Հայկական սովետական հանրագիտարան