Անիի Մայր տաճարը և Բագրատունիների մայրաքաղաքը
Անին՝ Բագրատունյաց թագավորության մայրաքաղաք
Անին գտնվում է Ախուրյան գետի աջ ափին, Արևմտյան Հայաստանի հյուսիս-արևելքում՝ Շիրակի պատմական նահանգի տարածքում։ Հայկական պատմագրությունը Անիի վերելքը կապում է Բագրատունիների թագավորության հետ։ Բագրատունյաց մայրաքաղաքը Կարսից Անի տեղափոխվեց Աշոտ III Ողորմածի օրոք՝ 961 թվականին։ Մինչ այդ Անին Շիրակի կարևոր ամրոցներից էր։
Աշոտ III-ի որդի Սմբատ II-ի օրոք (մոտ 977–989) քաղաքը շրջապատվեց հզոր պարիսպներով։ Այդ ժամանակից Անին դարձավ ոչ միայն քաղաքական, այլև առևտրական ու մշակութային խոշոր կենտրոն։
Գագիկ I-ի ժամանակաշրջանը
Գագիկ I-ի (մոտ 989–1020) օրոք Բագրատունյաց թագավորությունը հասավ իր հզորության գագաթնակետին, իսկ Անին վերածվեց Մերձավոր Արևելքի խոշոր քաղաքներից մեկի։ Գագիկի ժամանակակից Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկը իր «Տիեզերական պատմություն» երկում ներկայացնում է այդ դարաշրջանի իրադարձությունները։
Գագիկի օրոք ամրապնդվեցին երկրի կենտրոնական իշխանությունը և արտաքին դիրքը, զարգացան արհեստներն ու առևտուրը, ծավալվեց շինարարությունը։ Քաղաքի բնակչության թվի վերաբերյալ գիտական գնահատականները տարբեր են, ուստի ստույգ թիվ չենք նշում։
Տրդատ ճարտարապետը
Բագրատունյաց դարաշրջանի ամենահայտնի ճարտարապետը Տրդատն է։ Նրա անունը կապվում է Սանահինի և Հաղպատի վանական համալիրների որոշ կառույցների, Արգինայի եկեղեցու և Անիի Կաթողիկե եկեղեցու հետ։ Նա Սմբատ II-ի և Գագիկ I-ի օրոք աշխատել է Անիում։ Հայտնի է, որ Տրդատը մեկնել է Կոստանդնուպոլիս՝ վերականգնելու Այա Սոֆիայի գմբեթը, որը վնասվել էր երկրաշարժից. դա տեղի է ունեցել XI դարի սկզբին։ Սա վկայում է նրա վարպետության բարձր գնահատման մասին։
Անիի Կաթողիկե եկեղեցու կառուցումը
Անիի Մայր տաճարը՝ Կաթողիկե եկեղեցին, կառուցվել է Տրդատի նախագծով։ Շինարարությունը սկսվել է Սմբատ II-ի օրոք՝ 980-ական թվականներին, ընդհատվել է նրա մահից հետո, ապա ավարտվել է Գագիկ I-ի օրոք՝ 1001 թվականին։ Այս ժամանակագրությունը ընդունված է հայ ճարտարապետության պատմության հետազոտություններում։
Տաճարը գմբեթավոր դահլիճ տիպի կառույց է, որը ներկայացնում է հայկական միջնադարյան ճարտարապետության հասուն շրջանը։ Նրա արտաքին ձևերի ներդաշնակությունը, ներսի տարածության միասնականությունը և կամարների համակարգը ցույց են տալիս ժամանակի ճարտարապետական մտքի բարձր մակարդակը։
Քաղաքի անկումը
Գագիկ I-ի մահից հետո սկսվեց թագավորության թուլացումը։ Գահի համար պայքարը՝ Հովհաննես-Սմբատի և Աշոտ IV-ի միջև, ինչպես նաև բյուզանդական ճնշումը խարխլեցին պետությունը։ Արիստակես Լաստիվերցին իր «Պատմություն» երկում նկարագրում է այդ շրջանի աղետները։ 1045 թվականին Բյուզանդիան գրավեց Անին, և Բագրատունյաց թագավորությունն ավարտեց իր գոյությունը։ Հետագայում՝ 1064 թվականին, քաղաքը գրավեցին սելջուկները։
Անիի հետագա ճակատագիրը
Անին աստիճանաբար կորցրեց իր նախկին նշանակությունը և դատարկվեց, հատկապես մոնղոլական արշավանքներից հետո՝ XIII–XIV դարերում։ Կաթողիկեն և Անիի մյուս հայկական եկեղեցիները՝ Սբ Գրիգոր Տիգրան Հոնենցը, Սբ Առաքելոցը, Սբ Փրկիչը, ինչպես նաև պարիսպները, մնում են հայ ազգային ճարտարապետության կարևորագույն հուշարձաններ։ Այսօր Անին Հայաստանի պետական սահմանից դուրս է, սակայն հայ ժողովրդի համար այն շարունակում է մնալ պատմական հիշողության և մշակութային ժառանգության խորհրդանիշ։
Աղբյուրներ
- Ստեփանոս Տարոնեցի Ասողիկ — Տիեզերական պատմություն
- Արիստակես Լաստիվերցի — Պատմություն
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։