Հայկական քաղաքային ճարտարապետությունը Գյումրիում և Սև բերդը

Գյումրին՝ քարի մեջ գրված քաղաք

Գյումրու պատմական կենտրոնը Հայաստանի քաղաքային ճարտարապետության ամենաինքնատիպ հուշարձաններից է։ Քաղաքը հայտնի է սև և կարմրավուն տուֆով կառուցված փողոցներով, քարե երկհարկանի տներով, կամարակապ դարպասներով ու բակերով։ Այս միջավայրը ձևավորվել է հիմնականում XIX դարում և XX դարի սկզբին, երբ քաղաքը կոչվում էր Ալեքսանդրապոլ։ Հետագայում այն կրել է Լենինական անունը, իսկ 1990 թվականից կրկին կոչվում է Գյումրի։

Քաղաքը և նրա անվանումները

Գյումրին հին բնակավայր է, որտեղ կյանքը շարունակվել է դարերի ընթացքում։ Ալեքսանդրապոլ անունը քաղաքին տրվել է XIX դարում՝ ռուսական տիրապետության շրջանում։ Քաղաքի ճարտարապետական դեմքը ստեղծել են տեղի հայ վարպետները՝ քարտաշները, որմնադիրները և քարագործները, որոնք օգտագործել են շրջակա հրաբխային տուֆը։ Գյումրու վարպետների արվեստը հայկական ժողովրդական շինարարական ավանդույթի շարունակությունն է։

Սև տուֆը և քաղաքային տունը

Տեղական տուֆը՝ սև, մուգ կարմիր, դեղնավուն, հեշտ էր մշակվում և դիմացկուն էր կլիմայական պայմանների նկատմամբ։ Այս քարով կառուցվել են բնակելի տներ, առևտրական շինություններ, եկեղեցիներ և հասարակական շենքեր։ Գյումրու տիպական շինությունն ունի քանդակազարդ պատուհանաշրջանակներ, քարե պատշգամբներ և մշակված ճակատներ։ Քաղաքային հայկական միջավայրը այստեղ միաձուլում է ազգային շինարարական ավանդույթը XIX դարի քաղաքաշինական լուծումների հետ։

Սև բերդը

Սև բերդը Գյումրու խորհրդանշական շինություններից է։ Այն կառուցվել է XIX դարի 30–40-ական թվականներին՝ ռուսական իշխանությունների օրոք, և իր անվանումը ստացել է մուգ տուֆից։ Բերդը նախատեսված էր որպես ռազմական ամրություն, սակայն ժամանակի ընթացքում դարձել է քաղաքի պատմական կերպարի անբաժան մասը։ Այն տեղակայված է քաղաքի բարձրադիր մասում, և ամրոցի հաստ պատերը ու բակերն այսօր էլ տպավորում են այցելուներին։ Բերդի շուրջ գտնվող հատվածը հետագայում դարձել է քաղաքային պատմության և հուշերի վայր։ Այն կարևոր է որպես Գյումրու տուֆակերտ ճարտարապետության մաս, թեև շինարարական ճշգրիտ մանրամասները պահանջում են մասնագիտական նյութերով ստուգում։

Հայկական դպրոցը և քաղաքային մշակույթը

XIX դարում Ալեքսանդրապոլը դարձավ հայ առևտրականների, արհեստավորների և մտավորականների կենտրոններից մեկը։ Քաղաքում գործել են հայկական ծխական դպրոցներ, հասարակական միություններ և թատերական կյանք։ Գյումրին հայտնի է նաև իր աշուղական և երաժշտական ավանդույթներով, ինչպես նաև բանաստեղծների, նկարիչների ու դերասանների ավանդույթով։ Գյումրեցու հումորը և հատուկ բարբառը դարձել են հայկական մշակույթի ճանաչելի մասը։ Դպրոցներին հատկացված շենքերը նույնպես կառուցվել են տեղական քարով և կազմել են քաղաքային ճարտարապետական միջավայրի օրգանական մասը։

1988 թվականի երկրաշարժը

1988 թվականի դեկտեմբերի 7-ին Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժը ծանր հարված հասցրեց Գյումրուն։ Քաղաքը ենթարկվեց մեծ ավերածությունների, զոհվեցին հազարավոր մարդիկ, բազմաթիվ մարդիկ մնացին առանց կացարանի։ Տուժեցին նաև պատմական շենքերը։ Զոհերի ու վնասների ճշգրիտ թվերը տարբեր աղբյուրներում տարբեր կերպ են նշվում, ուստի այստեղ դրանք չեն բերվում։

Վերականգնումը և պահպանումը

Երկրաշարժից հետո Գյումրու պատմական կենտրոնի պահպանումը դարձավ կարևոր խնդիր։ Շատ շենքեր վերականգնվել են, մյուսները շարունակում են սպասել վերանորոգման։ Վերականգնման աշխատանքներում կարևոր է պահպանել տուֆի օգտագործումը, ճակատների հատկանիշները և քաղաքի պատմական փողոցային ցանցը։ Հուշարձանների պահպանությունը կապված է ոչ միայն շինարարական, այլև ազգային հիշողության հետ. այս շենքերում պահպանվել է հայկական քաղաքային կյանքի պատմությունը։

Գյումրին այսօր

Այսօր Գյումրին համարվում է Հայաստանի մշակութային մայրաքաղաքներից մեկը։ Նրա փողոցները, թանգարանները, եկեղեցիներն ու վերականգնված տները գրավում են տուրիստների ու ճարտարապետության սիրահարների ուշադրությունը։ Քաղաքի ճարտարապետությունը վկայում է հայ վարպետների հմտության մասին, իսկ երկրաշարժից հետո նրա վերածնունդը՝ բնակիչների կամքի և կապվածության մասին։

Աղբյուրներ

• Հայկական սովետական հանրագիտարան — Գյումրի (Լենինական) հոդվածը
• Հայ ժողովրդի պատմություն — բազմահատոր հրատարակություն