Հառիճի վանքը․ Կամսարականներից մինչև Զաքարյաններ

Հառիճի վանքը Շիրակի մարզում

Հառիճի վանքը գտնվում է Շիրակի մարզի Հառիճ գյուղում։ Այն հայ միջնադարյան ճարտարապետության և մշակութային կյանքի նշանավոր կենտրոններից է։ Համալիրի ամենահին կառույցը VII դարի Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին է։ Հետագա դարերում վանքը համալրվել է նոր շինություններով, և այսօր այն տարբեր դարաշրջանների ճարտարապետական մտքի եզակի համադրություն է։

Վաղ միջնադարը և Կամսարականները

Շիրակն ու հարակից տարածքները վաղ միջնադարում Կամսարականների իշխանական տոհմի տիրույթներում էին։ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու կառուցումը սովորաբար կապվում է հենց այդ շրջանի հետ։ VII դարի եկեղեցին վկայում է, որ վանքն արդեն այդ ժամանակ կարևոր հոգևոր կենտրոն էր։ Այն կառուցվել է այն շրջանում, երբ հայ ճարտարապետությունը ձևավորում էր գմբեթավոր կառույցների իր դասական տեսակները։ Կառուցման ճշգրիտ տարեթվի և հանձնարարողի վերաբերյալ կարծիքները տարբեր են, ուստի հարկ է խոսել հիմնականում VII դարի մասին։

Սուրբ Գրիգոր եկեղեցու ճարտարապետությունը

Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին վանքի գլխավոր և ամենահին շինությունն է։ Այն կառուցված է տեղական քարից և իր հստակ ծավալներով ու զուսպ հարդարանքով բնորոշ է VII դարի հայկական ճարտարապետությանը։ Դարերի ընթացքում շինությունը տուժել է երկրաշարժերից և օտար արշավանքներից։ Նորոգումների հետևանքով նրա առանձին մասերը՝ հատկապես վերին հատվածը, ենթարկվել են փոփոխությունների, ուստի հետագա շերտերը նկատելի են։

Զաքարյանների շրջանը

XII դարի վերջին և XIII դարի սկզբին Հայաստանի զգալի մասն ազատագրած Զաքարյանները՝ Զաքարե և Իվանե եղբայրները, ուշադրություն դարձրին հայկական վանքերի շինարարությանը։ Հառիճն այդ շրջանում նոր վերելք ապրեց։ XIII դարի սկզբին վանքում կառուցվեց Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, իսկ XIII դարում՝ գավիթը։ Գավիթը կից է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցուն և ծառայում էր որպես հավաքատեղի ու ժողովարան։ Այս ավելացումներով վանքը վերածվեց բազմաշենք համալիրի։ Այդ շրջանի շինությունները աչքի են ընկնում քարի նուրբ մշակմամբ և զարդաքանդակներով, որոնք արտացոլում են XIII դարի հայ ճարտարապետության ծաղկումը։

Հառիճը որպես մշակութային կենտրոն

Հառիճն ապրել է ոչ միայն որպես պաշտամունքի վայր, այլև որպես գրչության և ուսուցման օջախ՝ հայ միջնադարյան վանքերի սովորույթի համաձայն։ Վանքի վիմագիր արձանագրությունները կարևոր աղբյուր են համալիրի շինարարական պատմությունն ուսումնասիրելու համար։

Նոր ժամանակների նորոգումները

Դարերի ընթացքում վնասված վանքը նոր ժամանակներում ենթարկվել է նորոգումների։ Դրանք օգնել են պահպանել համալիրի հիմնական ծավալները, սակայն միաժամանակ փոփոխություններ են մտցրել առանձին հատվածների տեսքի մեջ։ Այդ պատճառով ուսումնասիրողները ջանում են տարբերակել սկզբնական միջնադարյան քարերը և հետագա վերականգնումների շերտերը։ Այս տարբերակումն ունի կարևոր նշանակություն համալիրի ճիշտ ընկալման և պահպանման համար։

Այսօրվա նշանակությունը

Հառիճի վանքը Շիրակի հոգևոր և ճարտարապետական ժառանգության անբաժան մասն է։ Այստեղ կողք կողքի կանգնած են Կամսարականների ժամանակաշրջանի եկեղեցին և Զաքարյանների շրջանի կառույցները, ինչը թույլ է տալիս մեկ վայրում տեսնել հայ ճարտարապետության զարգացման երկու կարևոր փուլ։ Վանքի ուսումնասիրությունն ու պահպանումը մեր մշակութային հիշողության պահպանման կարևոր մասն է։

Աղբյուրներ

• Թորոս Թորամանյան — Նյութեր հայ ճարտարապետության պատմության
• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)