Հայոց ցեղասպանության սկիզբը․ 1915 թվականի ապրիլի 24-ը Կոստանդնուպոլսում

Ապրիլի 24-ը՝ հիշողության և սկզբի օր

1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլսում սկսվեցին հայ մտավորականության ձերբակալությունները։ Այդ օրվանից է հայ ժողովուրդը հաշվում Հայոց ցեղասպանության սկիզբը, թեև Արևմտյան Հայաստանում և կայսրության այլ վայրերում հայերի նկատմամբ բռնությունները, զինվորագրվածների զինաթափումն ու առանձին տեղահանությունները սկսվել էին դրանից առաջ։ Ապրիլի 24-ը խորհրդանշական է. այն ցույց տվեց, որ հարվածն ուղղված է ոչ միայն զանգվածներին, այլև ազգի առաջնորդներին՝ գաղափարական ու մշակութային ողնաշարին։

Ի՞նչ տեղի ունեցավ այդ գիշեր

Ըստ հայկական պատմագրության՝ Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին հայ մտավորականության, հոգևորականության, հասարակական և կուսակցական գործիչների մի քանի հարյուր ներկայացուցիչներ։ Ձերբակալությունները շարունակվեցին հաջորդ օրերին ու շաբաթներին։ Ձերբակալվածներից շատերին ուղարկեցին ներքին նահանգներ՝ մասնավորապես Այաշ և Չանղըրը։ Ձերբակալվածների ճշգրիտ թվի մասին աղբյուրներում տարբեր գնահատականներ կան, ուստի այստեղ թվեր չենք նշում. կարևոր է հենց գործողության նպատակասլաց բնույթը։

Ովքեր էին զոհերը

Ձերբակալվածների շարքում էին մշակույթի այնպիսի մեծություններ, ինչպիսիք են՝

• Կոմիտասը՝ երգահան, երաժշտագետ, վարդապետ, հայ ժողովրդական և հոգևոր երաժշտության հավաքողն ու մշակողը.
• Դանիել Վարուժանը՝ բանաստեղծ, «Հեթանոս երգեր» և «Հացի երգը» ժողովածուների հեղինակ.
• Սիամանթոն (Աթոմ Եարճանյան)՝ բանաստեղծ.
• Ռուբեն Սևակը (Չիլինգիրյան)՝ բանաստեղծ և բժիշկ.
• Երվանդ Օտյանը՝ գրող, երգիծաբան։

Նրանց կողքին ձերբակալվեցին նաև խմբագիրներ, ուսուցիչներ, բժիշկներ, իրավաբաններ, հոգևորականներ և համայնքային գործիչներ։

Կոմիտասի ճակատագիրը

Կոմիտասը ձերբակալվեց և աքսորվեց Չանղըրը, սակայն համեմատաբար շուտ վերադարձվեց Կոստանդնուպոլիս՝ ազդեցիկ միջնորդությունների շնորհիվ։ Սակայն ապրածն ու տեսածը ծանր հարված հասցրին նրա հոգեկան առողջությանը. նա այլևս երբեք չապաքինվեց և կյանքի վերջին տարիներն անցկացրեց հոգեբուժարաններում՝ սկզբում Կոստանդնուպոլսում, ապա Փարիզի մերձակայքում։ Նա մահացավ 1935 թվականին։ Կոմիտասի ողբերգությունը դարձել է ցեղասպանության ազգային ու մշակութային կորստի խորհրդանիշներից մեկը։

Վարուժանը, Սիամանթոն, Ռուբեն Սևակը

Դանիել Վարուժանն ու Սիամանթոն սպանվեցին 1915 թվականի օգոստոսին՝ աքսորի ճանապարհին, Այաշից Անկարայի ուղղությամբ տարվելիս։ Ռուբեն Սևակը նույնպես սպանվեց 1915 թվականի օգոստոսին՝ Չանղըրիից տեղահանվածների խմբի հետ ճանապարհին։ Այս մտավորականների սպանությունները, ինչպես վկայում են վերապրածների հուշերը, կատարվում էին ոչ թե դատաստանով, այլ կազմակերպված կոտորածի ձևով։ Նրանց ստեղծագործությունները, որոնք կարողացան պահպանվել, այսօր էլ հայ գրականության լավագույն էջերից են։

Ինչու՞ էր հարվածն ուղղված մտավորականությանը

Հայկական պատմագրությունը, այդ թվում՝ Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի նյութերը, ձերբակալությունները դիտարկում է որպես ցեղասպանության ծրագրի առաջին փուլերից մեկը։ Նպատակը հայ ժողովրդին զրկելն էր նրա առաջնորդներից, ձայնից և կազմակերպվելու ունակությունից, որպեսզի հետագա տեղահանություններն ու կոտորածները հանդիպեն նվազագույն դիմադրության։ Ռիչարդ Հովհաննիսյանը և Պիտեր Բալակյանը նույնպես այս իրադարձությունը ներկայացնում են որպես ցեղասպանական քաղաքականության կարևոր մասնիկ։

Հիշողությունը այսօր

Ամեն տարի ապրիլի 24-ին հայերն աշխարհով մեկ հարգանքի տուրք են մատուցում Հայոց ցեղասպանության զոհերի հիշատակին։ Երևանում՝ Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիրում և Ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտում, հավաքվում են հազարավոր մարդիկ։ Ապրիլի 24-ի գիշերը մեզ հիշեցնում է ոչ միայն կորուստների մասին, այլև այն մասին, որ հայ մշակույթը, չնայած ցեղասպանությանը, շարունակեց ապրել՝ Կոմիտասի երգերի, Վարուժանի ու Սիամանթոյի տողերի մեջ։

Աղբյուրներ

• Պիտեր Բալակյան — «The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response» (2003)
• Ռիչարդ Հովհաննիսյան — «The Armenian Genocide: History, Politics, Ethics» (խմբագիր)