Ինչպես Կիլիկիան ստացավ արքայական թագ և դարձավ Արևելքի ու Արևմուտքի առևտրի դարպասը

1098 թվականի հունիսին, երբ Անտիոքը վերջապես ընկավ, խաչակիրները չգիտեին, որ Տավրոսի լեռներում իրենց օգնության հասած հայ իշխանները հենց նոր դրեցին մի պետության հիմքը, որը գոյատևելու էր գրեթե երեք դար։

Կոստանդին Ա Ռուբինյանը կոմսի և բարոնի տիտղոսներ ստացավ։ Տիտղոսներն ինքնին քիչ բան էին նշանակում։ Կարևորն այն էր, թե ինչ դուռ նրանք բացեցին։

Լեռներից դեպի ծով

Ռուբինյան իշխանապետությունը սկսվել էր որպես մի քանի լեռնային ամրոց՝ Վահկա, Պարտզրպերտ, Կոպիտառ։ Բյուզանդիայի համար դրանք ապստամբ ամրություններ էին, սելջուկների համար՝ անհարմար խոչընդոտ։ Խաչակրաց արշավանքից հետո ամեն ինչ փոխվեց. հայ իշխանները հանկարծ դարձան մի աշխարհաքաղաքական խաղի մասնակից, որտեղ Հռոմն ու Կոստանդնուպոլիսը մրցում էին ազդեցության համար։

Հաջորդ սերունդներն օգտվեցին դրանից.

• Թորոս Ա-ն (1100–1129) բյուզանդացիներից գրավեց Անազարբան և Սիսը՝ լեռներից իջնելով դեպի հարթավայր։
• Լևոն Ա իշխանը (1129–1137) գրավեց Տարսոնը, Ադանան և Մսիսը՝ առաջին անգամ Ռուբինյաններին հասցնելով Միջերկրական ծովի ափ։ Գինը ծանր էր. կայսր Հովհաննես Բ Կոմնենոսը 1137-ին արշավեց Կիլիկիա, գերեց նրան, և Լևոնը մահացավ Կոստանդնուպոլսի բանտում։
• Թորոս Բ-ն (1144/45–1169) փախավ բյուզանդական գերությունից, վերադարձավ Կիլիկիա և մեկ առ մեկ հետ վերցրեց կորցրած ամրոցները՝ 1152-ին ջախջախելով Անդրոնիկոս Կոմնենոսի բանակը։

Այսինքն՝ 12-րդ դարի ընթացքում Կիլիկիան ոչ թե պարգև ստացավ, այլ դանդաղ, սերունդ առ սերունդ նվաճեց իր տեղը։ Թագը եկավ վերջում՝ որպես արդեն գոյություն ունեցող ուժի ճանաչում։

Լևոն Մեծագործի հաշվարկը

1187 թվականին իշխան դարձավ Լևոն Բ-ն, որին պատմությունը կհիշի որպես Լևոն Ա Մեծագործ։ Նա հասկացավ մի բան, որ իր նախորդները չէին. Կիլիկիան չափազանց փոքր էր միայնակ գոյատևելու համար, բայց չափազանց կարևոր էր, որ մեծ ուժերն անտեսեին նրան։

Նրա դիրքը եզակի էր։ Երրորդ Խաչակրաց արշավանքի ժամանակ Կիլիկիան այն ցամաքային միջանցքն էր, որով եվրոպական բանակները պետք է անցնեին դեպի Սիրիա։ Ֆրիդրիխ Բարբարոսայի հսկա բանակը հենց այդ ճանապարհով էր գալիս, և Լևոնը բանակցություններ սկսեց նրա հետ թագի շուրջ։ 1190 թվականի հունիսին կայսրը խեղդվեց Կիլիկիայի Սելեֆ (Գյոքսու) գետում, և ծրագիրը փլուզվեց։

Լևոնը չհանձնվեց։ Նա դիմեց Բարբարոսայի որդուն՝ Հենրիխ VI-ին, և զուգահեռ՝ Հռոմի Պապ Կելեստինոս III-ին։ Հենրիխը համաձայնեց թագ շնորհել՝ դրա դիմաց պահանջելով, որ Լևոնը ճանաչի իրեն որպես գերիշխան։ Պապն ուներ այլ պահանջ։

Թագի գինը

Հռոմի պայմանը եկեղեցական էր. Հայ Առաքելական եկեղեցին պետք է միություն կնքեր Հռոմի հետ։

1194–1195 թվականներին Լևոնը գնաց այդ քայլին։ Կաթողիկոսական աթոռին նստեցվեց լատինամետ Գրիգոր Զ Ապիրատը, և ստորագրվեց միության ակտը։ Թղթի վրա հարցը լուծված էր։

Իրականում՝ ոչ։ Հայ հոգևորականությունն ու ժողովուրդը երբեք չընդունեցին Քրիստոսի երկու բնության վարդապետությունը։ Մեծ Հայքում ընտրվեց հակաթոռ կաթողիկոս, և եկեղեցին պառակտվեց։ Այս հակասությունը՝ արտաքին քաղաքականության համար անհրաժեշտ զիջումների և ներքին դիմադրության միջև, ուղեկցելու էր Կիլիկյան թագավորությանն իր ողջ պատմության ընթացքում։

1198 թվականի հունվարի 6-ը

Տարսոնի Սուրբ Սոփիա եկեղեցում հավաքվել էին այնպիսի մարդիկ, ովքեր հազվադեպ էին հայտնվում մեկ սրահում. հայ հոգևորականությունը, ֆրանկա-հայկական ազնվականությունը, Տարսոնի հույն արքեպիսկոպոսը, ասորի հակոբիկյան պատրիարքը և խալիֆայի դեսպանները։

Կաթողիկոս Գրիգոր Զ Ապիրատը թագադրեց Լևոնին։ Մայնցի արքեպիսկոպոս Կոնրադ ֆոն Վիտելսբախը՝ որպես պապական լեգատ, նրան հանձնեց արքայական մյուս խորհրդանիշները՝ կայսր Հենրիխ VI-ի անունից։ Ներկա էր նաև կայսերական կանցլեր, Հիլդեսհայմի եպիսկոպոս Կոնրադը։

Ճշգրտության համար. աղբյուրները տարբերվում են ամսաթվի հարցում։ Հունվարի 6-ը կասկածի տակ չէ, բայց տարին որոշ ձեռագրերում 1198 է, մյուսներում՝ 1199։ Ռունսիմանն ընդունում է 1198-ը, Ռյուդտ-Կոլլենբերգը պնդում է 1199-ը։ Հայկական ավանդույթում ամրագրվել է 1198-ը։ Հետաքրքիր է նաև, որ ըստ որոշ վկայությունների Լևոնը թագ ստացավ նաև բյուզանդական կայսր Ալեքսիոս III-ից՝ Կոստանդնուպոլսի կողմից չկորցնելու համար։

Երկու թագ երկու մրցակից կայսրություններից՝ սա Լևոնի դիվանագիտության ամենաճշգրիտ նկարագրությունն է։

Ինչ փոխեց թագը

Թագադրումը պաշտոնապես կտրեց Կիլիկիայի կապը Բյուզանդիայի հետ։ Բայց ավելի խորը փոփոխությունը ներսում էր։

Հայկական պետությունը սկսեց աշխատել արևմտյան կաղապարով։ Հին նախարարական համակարգը զիջեց ֆեոդալականին։ Պաշտոնների անունները փոխարինվեցին լատինականով՝ իշխանները դարձան բարոններ, սպարապետը՝ կոննետաբլ։ 1265 թվականին Սմբատ Սպարապետը կազմեց Դատաստանագիրքը՝ մասամբ հենվելով Անտիոքի Ասիզների վրա։ Արքունիքը դարձավ ֆրանկական, բայց լեզուն, եկեղեցին ու գիրը մնացին հայկական։ Հենց այս ժամանակաշրջանում՝ Հռոմկլայում, ստեղծագործեց Թորոս Ռոսլինը՝ հայ մանրանկարչության գագաթը։

Այասը՝ աշխարհի դարպասը

Հիմա եկանք ամենահետաքրքիրին։

Լևոնը հասկանում էր, որ բանակից ավելի կարևոր բան կա՝ առևտուրը։ 1201 թվականին նա Ջենովային շնորհեց արտահանման ու ներմուծման տուրքերից ազատում և առևտրական հաստատություններ բացելու իրավունք։ Շուտով նույնը ստացան վենետիկցիներն ու պիզացիները։

Արդյունքը՝ Այաս նավահանգիստը (եվրոպացիների մոտ՝ Լայացո)։ Երբ Տարսոնի նավահանգիստը լցվեց տիղմով, իսկ 1291-ին ընկավ Ակրան՝ խաչակրաց վերջին խոշոր նավահանգիստը, Այասը մնաց գործնականում միակ դուռը Արևելքի ու Արևմուտքի միջև։ Մետաքսի ճանապարհի բեռն այժմ անցնում էր Կիլիկիայով։

Վենետիկցի, ջենովացի և պիզացի վաճառականներն Այասում, Կոռիկոսում և Սիսում ունեին սեփական թաղամասեր՝ պահեստներով, եկեղեցիներով, դատարաններով ու բաղնիքներով։ Օգտագործվում էին ժամանակի ամենաառաջադեմ ֆինանսական գործիքները. վաճառականը կարող էր Այասից մեկնել առանց կանխիկի՝ միայն մուրհակով, Բարսելոնայում ապրանք ստանալ և վերադառնալ։

1271 թվականին Այասում նավից իջավ 17-ամյա մի վենետիկցի՝ Մարկո Պոլոն, և հենց այստեղից սկսեց իր ճանապարհը դեպի Խուբիլայ խանի արքունիք։ Իր գրքում նա Այասը նկարագրում է որպես մեծ առևտրական քաղաք, ուր ներքին երկրներից բերվում են բոլոր համեմունքները, մետաքսե, ոսկեթել ու բրդյա գործվածքները։ Ըստ նրա՝ ով ուզում է մեկնել Ասիայի խորքերը, պետք է ճանապարհն սկսի Այասից։

Ծավալները տպավորիչ էին. վենետիկյան արխիվները գրանցել են 1344 թվականին Այասից Վենետիկ ուղարկված մեկ խմբաքանակ՝ 4000 հակ բամբակ։

Երրորդ խաղացողը՝ մոնղոլները

1254 թվականին Հեթում Ա արքան կատարեց այն, ինչ ոչ մի եվրոպացի միապետ չհամարձակվեց. նա անձամբ ճամփորդեց Կարակորում՝ Մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաք, և պայմանավորվածություն կնքեց Մոնգկե խանի հետ։

Հաշվարկը սառը էր և ճիշտ. մոնղոլները գալիս էին անխուսափելիորեն, և ավելի լավ էր դառնալ դաշնակից, քան նվաճված։ Կիլիկիան ստացավ արտոնություններ, պաշտպանություն և ապահով առևտրական ուղիներ դեպի Արևելք։ Հեթում Ա-ի կառավարման կես դարը (1226–1270) դարձավ թագավորության ամենաբարգավաճ շրջանը։

Բայց յուրաքանչյուր դաշինք ունի իր հակառակորդը։ Կիլիկիայի դեպքում դա Եգիպտոսի մամլուքներն էին։

Անկումը

1266 թվականին մամլուքները ներխուժեցին Կիլիկիա։ Մարիի ճակատամարտում հայկական բանակը պարտվեց, արքայազն Թորոսը զոհվեց, Լևոնը գերվեց, մայրաքաղաք Սիսը կողոպտվեց։

Հետո եղան կարճ վերականգնումներ, նոր արտոնություններ վենետիկցիներին, Այասի վերակառուցում։ Բայց միտումն անշրջելի էր։ 1347-ին Այասը վերջնականապես անցավ մամլուքներին։ Առևտրական երակը կտրվեց, և դրա հետ՝ թագավորության եկամուտը։

1375 թվականին ընկավ Սիսը։ Վերջին արքան՝ Լևոն Ե Լուսինյանը, գերի ընկավ, հետո ազատվեց և իր կյանքի մնացած տարիներն անցկացրեց Եվրոպայում՝ ապարդյուն փորձելով նոր խաչակրաց արշավանք կազմակերպել։ Նա մահացավ Փարիզում 1393-ին և թաղվեց Սեն-Դենիի արքայական դամբարանում՝ Ֆրանսիայի թագավորների կողքին։

Ինչ մնաց

Կիլիկյան Հայաստանը գոյատևեց մոտ երեք դար՝ 1080-ականներից մինչև 1375 թվականը։ Այդ ընթացքում փոքր մի պետություն, որը սկսվել էր որպես լեռնային ամրոցների խումբ.

• դարձավ միջնադարյան Միջերկրականի առևտրական հանգույցներից մեկը,
• արքունական հարաբերություններ հաստատեց Հռոմի, Գերմանական կայսրության, Ֆրանսիայի, Կիպրոսի և Մոնղոլական կայսրության հետ,
• ստեղծեց հայ մանրանկարչության ու գրչության ամենաբարձր նմուշները,
• և ձևավորեց միջին հայերենը՝ որպես գրական լեզու։

Այս ամենի սկիզբը 1098 թվականի ձմռան այն սովահար ճամբարն էր Անտիոքի պարիսպների տակ, ուր Տավրոսի լեռներից պարեն էր իջնում։

Աղբյուրներ և ընթերցանության համար

• Ս. Դեր Ներսեսյան, The Kingdom of Cilician Armenia (A History of the Crusades, հատոր II)
• Ջ. Ղազարյան, The Armenian Kingdom in Cilicia during the Crusades
• Ս. Ռունսիման, A History of the Crusades
• Մարկո Պոլո, Աշխարհի նկարագրություն
• Սմբատ Սպարապետ, Տարեգիրք և Դատաստանագիրք
• Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն