Նեմրութ լեռ. Երվանդունի արքայի կորած գերեզմանը ամպերից վեր

Հարավ-արևելյան Թուրքիայի Ադըյաման նահանգում, ծովի մակարդակից 2134 մետր բարձրության վրա, մերկ ու քարքարոտ մի գագաթ կա։ Այնտեղ ոչ ջուր կա, ոչ ծառ, ոչ մի պատճառ, որ մարդը բարձրանա։ Եվ հենց այնտեղ՝ երկու հազար տարի առաջ, մի արքա որոշեց իր հավերժական տունը կառուցել։

Այսօր այդ գագաթին տասնյակ տոննա կշռող քարե գլուխներ են ընկած՝ դեմքով դեպի երկինք։ Իսկ նրանց տերը՝ արքան, մինչ օրս գտնված չէ։

Կոմմագենե՝ թագավորությունը երկու կայսրությունների միջև

Մ.թ.ա. 2-րդ դարում Սելևկյան կայսրությունը փլուզվում էր։ Այդ քայքայման մեջ Եփրատի արևմտյան ափին ձևավորվեց մի փոքր, բայց աներևակայելի հարուստ թագավորություն՝ Կոմմագենեն՝ Սամոսատ (այժմ՝ Սամսաթ) մայրաքաղաքով։

Կոմմագենեն Հռոմի և Պարթևստանի միջև ընկած բուֆերային պետություն էր՝ նստած առևտրական ճանապարհների և Եփրատի կարևորագույն անցումների վրա։ Այդ դիրքը նրան և՛ հարստություն էր բերում, և՛ մշտական վտանգ։ Ողջ պատմության ընթացքում այս թագավորությունը գոյատևել է դիվանագիտության շնորհիվ՝ երկու հսկաների միջև հավասարակշռելով, մինչև որ մ.թ. 72 թվականին Վեսպասիանոս կայսրը վերջ դրեց նրա անկախությանը։

Կոմմագենեի արքայատոհմը սերում էր Երվանդունիներից՝ նույն այն տոհմից, որը դարեր շարունակ կառավարել էր Հայաստանը։ Երվանդունիների մի ճյուղը Աքեմենյան կայսրության փլուզումից հետո ամրապնդվել էր հենց Կոմմագենեում։

Անտիոքոս Ա Թեոս. արքան, ով իրեն աստված հռչակեց

Մոտավորապես մ.թ.ա. 70 թվականին գահ բարձրացավ Անտիոքոս Ա Թեոսը՝ Միհրդատ Ա Կալլինիկոսի և սելևկյան արքայադուստր Լաոդիկեի որդին։

Այս ամուսնությունը պատահական չէր, և հենց դա է Անտիոքոսի ողջ գաղափարախոսության բանալին։ Հոր կողմից նա իրեն կապում էր պարսկական աշխարհի հետ՝ իր տոհմածառը հասցնելով մինչև Դարեհ Ա Մեծը։ Մոր կողմից՝ հունական աշխարհի հետ՝ մինչև Ալեքսանդր Մակեդոնացին և Սելևկոս Ա-ն։

Այսինքն՝ Անտիոքոսը իրեն ներկայացնում էր որպես երկու քաղաքակրթությունների ժառանգորդ։ Եվ Նեմրութը հենց այդ գաղափարի քարե մարմնավորումն է։

Կարևոր ճշտում. Անտիոքոսի սեփական արձանագրություններում շեշտվում է պարսկական և մակեդոնական ծագումը՝ ոչ թե հայկականը։ Հայկական կապը գալիս է Երվանդունի արքայատոհմի միջոցով, ինչը փաստ է, բայց Կոմմագենեն Հայաստանի մաս չէր, այլ առանձին թագավորություն։ Այս տարբերությունը կարևոր է հասկանալ։

Հիերոթեսիոն. ի՞նչ է կառուցվել գագաթին

Մոտ մ.թ.ա. 62 թվականին Անտիոքոսը սկսեց իր գլխավոր նախագիծը՝ հիերոթեսիոնը։ Այս հունարեն բառը նշանակում է «սրբազան վայր»՝ միաժամանակ դամբարան և տաճար։

Նախ գագաթը արհեստականորեն բարձրացվեց. կառուցվեց մանրացված կրաքարից բաղկացած հսկայական տումուլուս (դամբարանաբլուր)՝ մոտ 50 մետր բարձրությամբ և շուրջ 145 մետր տրամագծով։ Ուշադրություն դարձրեք՝ սա ամբողջովին բռունցքի չափ քարերի կույտ է, ոչ թե միաձույլ կառույց։ Այս մանրամասնը հետագայում որոշիչ դեր կխաղա։

Տումուլուսի շուրջ ստեղծվեցին երեք պատշգամբ՝ արևելյան, արևմտյան և հյուսիսային։ Արևելյան և արևմտյան պատշգամբների վրա կանգնեցվեցին նստած հսկաների արձաններ՝ 8-9 մետր բարձրությամբ, յուրաքանչյուրը՝ տասնյակ տոննա։ Նրանց երկու կողմերում պահակ էին կանգնած արծիվն ու առյուծը՝ երկնքի և երկրի իշխանության խորհրդանիշները։

Աստվածները երկու անունով

Ահա Նեմրութի ամենահետաքրքիր մանրամասնը։ Արձանագրություններում աստվածները կրկնակի, երբեմն քառակի անուն ունեն.

Չորրորդ գահին նստած է հենց ինքը՝ Անտիոքոսը, աստվածների կողքին և նրանց հավասար։

Սա պարզ պաշտամունք չէր, այլ գիտակցված քաղաքական ծրագիր՝ մեկ քարի վրա միավորել իր հպատակների երկու աշխարհները։ Հունալեզու արձանագրություններում դու կարդում ես Զևս, բայց իմաստը՝ Արամազդն է։ Վահագնի անունը հունարեն է գրված որպես Արտագնես՝ ուղղակի արտագրում իրանական Վերեթրագնայից։

Պատշգամբների վրա կան նաև այսպես կոչված դեքսիոսիս ռելիեֆներ՝ Անտիոքոսը ձեռք է սեղմում աստվածների հետ։ Հավասարի պես։

«Նոմոսը»՝ արքայի կտակը քարի վրա

Գահերի թիկունքին փորագրված է Անտիոքոսի Նոմոսը՝ պաշտամունքային օրենքը։ Սա անտիկ աշխարհի ամենաերկար հունարեն արձանագրություններից է՝ ավելի քան 200 տող։

Դրանում արքան մանրամասն սահմանում է, թե ինչպես պետք է հավերժ պահպանվի իր պաշտամունքը. ամեն ամսվա 16-ին՝ իր ծննդյան օրը, և 10-ին՝ գահակալության օրը, պետք է տոներ կազմակերպվեին։ Նշանակվում էին մշտական քրմեր, հատկացվում էին հողեր և եկամուտներ։ Արձանագրության մեջ արքան դիմում է ապագա սերունդներին և անեծք է հղում նրանց, ովքեր կխախտեն կարգը։

Ճակատագրի հեգնանքով՝ Անտիոքոսի մահից մի քանի սերունդ անց Կոմմագենեն արդեն գոյություն չուներ, և գագաթը դատարկվեց։

Առյուծի հորոսկոպը. աշխարհի ամենահին «թվագրված լուսանկարը»

Արևմտյան պատշգամբում կա մի ռելիեֆ, որը հնագիտության իսկական գանձ է՝ Առյուծի հորոսկոպը։

Առյուծի մարմնի վրա փորագրված են 19 աստղ, կիսալուսին, իսկ մեջքին՝ երեք մոլորակ՝ Յուպիտեր, Մերկուրի և Մարս։ Սա իրական երկնային դասավորության պատկեր է։

Աստղագետները հաշվարկել են այդ դասավորության ամսաթիվը՝ ամենատարածված վարկածի համաձայն՝ մ.թ.ա. 62 թվականի հուլիս։ Ամենայն հավանականությամբ դա նշում է հիերոթեսիոնի հիմնադրման կամ Անտիոքոսի պաշտոնական թագադրման օրը։ Այսինքն՝ մենք ունենք անտիկ հուշարձան, որն ինքն իրեն թվագրում է օրվա ճշտությամբ։

Ինչպե՞ս էին քարերը բարձրացնում լեռան գագաթը

Այս հարցը հաճախ ներկայացվում է որպես «անլուծելի առեղծված»։ Իրականում պատասխանը կա, և այն ավելի հետաքրքիր է, քան առեղծվածը։

Քարերը ոչ մի տեղից չեն բարձրացվել։ Կրաքարը արդյունահանվել է հենց լեռան վրա՝ գագաթից մի քանի հարյուր մետր ներքև։ Հնագետները գտել են այդ քարհանքերի հետքերը, ինչպես նաև կիսատ մնացած բլոկներ։

Օգտագործվել են ժամանակի ստանդարտ, բայց չափազանց արդյունավետ մեթոդները՝

• թեք հարթակներ (ռամպաներ), որոնց վրայով բլոկները քարշ էին տրվում սահնակներով
• լծակներ և սեպեր՝ ճշգրիտ տեղադրման համար
• բազմաշերտ հորիզոնական հատվածներ՝ արձանները միաձույլ չեն, այլ հավաքված են 6-8 առանձին բլոկից՝ իրար վրա դրված։ Ամեն բլոկ առանձին տեղափոխելի էր։

Հենց այս վերջին լուծումն է բանալին։ Ոչ ոք 50 տոննանոց արձան չի բարձրացրել. բարձրացվել են 6-8 տոննանոց առանձին հատվածներ, հետո՝ իրար վրա հավաքվել։ Նույն սկզբունքն է կիրառվել Եգիպտոսում և Միջագետքում։

Ինչո՞ւ ընկան գլուխները

Բոլոր արձանների գլուխները այսօր գետնին են՝ իրանից անջատված, հաճախ մի քանի մետր հեռու։

Հիմնական բացատրությունը երկրաշարժերն են։ Տարածաշրջանը սեյսմիկ ակտիվ է, և արձանների կառուցվածքը՝ իրար վրա դրված բլոկներ առանց ամրացնող լուծույթի, գործնականում անպաշտպան էր հորիզոնական ցնցումների դեմ։ Գլուխը՝ որպես ամենավերին և ամենածանր տարրը, առաջինն էր ընկնում։

Կա նաև երկրորդական վարկած՝ ուշ անտիկ և վաղ քրիստոնեական շրջանում կատարված պատկերախուզություն (իկոնոկլազմ)։ Սակայն արձանների ընկնելու բնույթը՝ գրեթե բոլորը նույն ուղղությամբ, ավելի շատ երկրաշարժի օգտին է վկայում։

Եվ ամենագլխավորը՝ որտե՞ղ է Անտիոքոսը

Ահա Նեմրութի իսկական առեղծվածը։

Անտիոքոսի գերեզմանը մինչ օրս գտնված չէ։

Հուշարձանը եվրոպական գիտության համար հայտնաբերել է գերմանացի ինժեներ Կարլ Սեսթերը 1881 թվականին։ Հաջորդ տարիներին այնտեղ աշխատել են Օտտո Պուխշտայնը և Կարլ Հումանը։

Ամենալուրջ որոնումները սկսվել են 1953 թվականին՝ ամերիկացի հնագետ Թերեզա Գյոլլի գլխավորությամբ, ով Նեմրութին նվիրել է իր կյանքի քսան տարուց ավելին։ Նա փորձել է ամեն ինչ.

• թունելներ փորել տումուլուսի հիմքից
• հորատել գագաթից
• օգտագործել այդ ժամանակների գեոֆիզիկական սարքավորումները

Արդյունքը՝ զրո։

Խնդիրը հենց տումուլուսի կառուցվածքն է։ Այն ամբողջովին բաղկացած է չամրացված, մանրացված քարից։ Ամեն անգամ, երբ փորում ես թունել, քարերը հոսում են ինչպես ավազ և լցնում անցքը։ Դա ֆիզիկապես անհնար է դարձնում սովորական պեղումը՝ առանց ամբողջ բլուրը քանդելու, ինչը կկործաներ հուշարձանը։

Ժամանակակից գեոֆիզիկական հետազոտությունները՝ ռադարային և սեյսմիկ, նույնպես միանշանակ պատասխան չեն տվել։ Որոշ տվյալներ ակնարկում են հնարավոր դատարկություն, բայց ոչինչ հաստատված չէ։

Երեք հիմնական վարկած կա.

1. Խուցը կա տումուլուսի տակ՝ ժայռի մեջ փորված, և պարզապես դեռ չենք հասել դրան։
2. Խուցը կա, բայց դատարկ է — Անտիոքոսը թաղված չէ այնտեղ, քանի որ չհասցրեց ավարտել կամ մահացավ այլ տեղում։
3. Խուցը ընդհանրապես չկա — հիերոթեսիոնը խորհրդանշական հուշարձան էր, ոչ թե իրական գերեզման։

Հետաքրքիր փաստ. Անտիոքոսի հոր՝ Միհրդատի հիերոթեսիոնը Արսամեա Նիմֆեոսի ափին (այժմ՝ Էսքի Քյահթա) ունի հսկայական, ժայռի մեջ փորված թեք թունել՝ ավելի քան 150 մետր խորությամբ։ Այն նույնպես ոչ մի դամբարանային խուց չի բացահայտել։ Կարծես թե այս տոհմը գիտակցաբար թաքցնում էր իր մեռելներին։

Այցելություն Նեմրութ

Հուշարձանը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկում է 1987 թվականից։

Գործնական տեղեկություններ.

• Մոտակա քաղաքը՝ Քյահթա (Ադըյաման նահանգ)
• Սեզոնը՝ ապրիլ-հոկտեմբեր։ Ձմռանը ճանապարհը ձյան պատճառով փակ է
• Ամենալավ ժամը՝ արևածագը արևելյան պատշգամբում կամ մայրամուտը արևմտյանում։ Արձանները ստեղծված են հենց այդ լույսի համար
• Ավտոկայանատեղիից մինչև գագաթ մոտ 600 մետր զառիվեր քայլքի ճանապարհ է

Մոտակայքում արժե տեսնել նաև Կարակուշի տումուլուսը՝ կոմմագենյան արքայական կանանց դամբարանաբլուրը, և Ջենդերե հռոմեական կամուրջը, որը շարունակում է կանգուն մնալ 1800 տարի անց։

Հաճախ տրվող հարցեր

Նեմրութ լեռը Հայաստանո՞ւմ է։ Ոչ։ Այն գտնվում է Թուրքիայի Ադըյաման նահանգում։ Ուշադրություն՝ Վանա լճի մոտ կա մեկ այլ, համանուն Նեմրութ հրաբուխ։ Դրանք տարբեր վայրեր են։

Անտիոքոս Ա-ն հա՞յ էր։ Նա Երվանդունի արքայատոհմի ներկայացուցիչն էր՝ նույն տոհմի, որը կառավարել է Հայաստանը։ Սակայն ինքն իրեն ներկայացնում էր որպես պարսկա-մակեդոնական ժառանգորդ, և Կոմմագենեն առանձին թագավորություն էր։

Քանի՞ տարեկան են արձանները։ Մոտ 2085 տարեկան՝ կառուցվել են մ.թ.ա. 62 թվականի շուրջ։

Կարո՞ղ են գերեզմանը գտնել ապագայում։ Հնարավոր է։ Ոչ ինվազիվ տեխնոլոգիաների զարգացումը՝ մյուոգրաֆիա, բարձր լուծաչափի տոմոգրաֆիա, կարող է պատասխան տալ առանց տումուլուսը վնասելու։