Սարդարապատի ճակատամարտը 1918 թվականի մայիսին

Սարդարապատի ճակատամարտը 1918 թվականի մայիսին

1918 թվականի գարնանը Արևելյան Հայաստանը և Անդրկովկասը հայտնվել էին ծանր վիճակում։ Ռուսական բանակի փլուզումից և Անդրկովկասյան սեյմի ճգնաժամից հետո (սեյմը լուծարվեց 1918 թ. մայիսի 26-ին) հայ ժողովուրդը մնացել էր առանց դաշնակիցների։ Օսմանյան բանակը առաջ էր շարժվում դեպի Արևելյան Հայաստան։ Հարցը վերաբերում էր ոչ միայն սահմաններին, այլև ժողովրդի ֆիզիկական գոյությանը. Արևմտյան Հայաստանում հայերի ցեղասպանությունը դեռ թարմ վերք էր, իսկ Արևելյան Հայաստանում հավաքվել էին հարյուր հազարավոր գաղթականներ։

Նախապատմությունը

1918 թվականի ապրիլին օսմանյան զորքերը գրավեցին Կարսը, իսկ մայիսին մոտեցան Ալեքսանդրապոլին (Գյումրի)։ Անդրկովկասյան ճակատի փլուզումից հետո հայկական զորամասերը, կամավորական ջոկատները և գաղթականները նահանջում էին դեպի Արարատյան դաշտ։ Ալեքսանդրապոլը գրավվեց մայիսի կեսերին, և թշնամու առաջ բացվեց ճանապարհը դեպի Երևան և Էջմիածին։ Այդ պահին Արևելյան Հայաստանի ապագան կախված էր նրանից, թե հնարավո՞ր կլինի արդյոք կանգնեցնել առաջխաղացումը։

Երեք ուղղություն՝ Սարդարապատ, Բաշ-Ապարան, Ղարաքիլիսա

Թշնամու առաջխաղացումը ընթանում էր երեք հիմնական ուղղությամբ՝ դեպի Սարդարապատ և Էջմիածին, դեպի Բաշ-Ապարան և դեպի Ղարաքիլիսա (այժմ՝ Վանաձոր)։ Հայկական զորքերի հրամանատարությունը կազմակերպեց պաշտպանությունը այս երեք ճակատներում։ Սարդարապատի ուղղությամբ գործում էր գեներալ Մովսես Սիլիկյանի ղեկավարած խումբը, Բաշ-Ապարանում՝ գեներալ Դրաստամատ Կանայանը (Դրո), Ղարաքիլիսայում՝ Արշակ Ջամալյանի հրամանատարությամբ ուժերը։

Սարդարապատի ճակատամարտը

Մայիսի 21–22-ին օսմանյան զորքերը գրավեցին Սարդարապատ կայարանը և մոտեցան Արաքսի հովտին։ Հայկական զորամասերը, կամավորական խմբերը և տեղի գյուղացիությունը հակահարձակման անցան։ Ճակատամարտին մասնակցում էին նաև կանայք ու երեխաներ, որոնք օգնում էին զինամթերքի և սննդի մատակարարմանը։ Զգալի դեր խաղաց ժողովրդի համընդհանուր մոբիլիզացիան։ Եկեղեցիների զանգերը հնչեցին՝ կոչ անելով ժողովրդին կռվի։ Մայիսի 22–26-ի մարտերում թշնամին պարտություն կրեց և նահանջեց Սարդարապատից։ «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատորյակը այս հաղթանակը դիտարկում է որպես շրջադարձային իրադարձություն ազգային պայքարում։

Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի մարտերը

Բաշ-Ապարանում հայկական զորքերը Դրոյի և այլ հրամանատարների գլխավորությամբ մայիսի վերջին կասեցրին թշնամուն։ Ղարաքիլիսայի մերձակայքում ընթացող մարտերը ավելի ծանր էին. հայկական ուժերը այստեղ ստիպված էին նահանջել, սակայն հակառակորդին զգալի կորուստներ պատճառեցին և ժամանակ շահեցին։ Երեք ճակատներում ընթացող դիմադրությունը միասին կանխեց հայկական կենտրոնի լրիվ կործանումը։

Հետևանքները

Սարդարապատի, Բաշ-Ապարանի և Ղարաքիլիսայի մարտերը կանխեցին Արևելյան Հայաստանի լիակատար գրավումը և հայ բնակչության նոր կոտորածը։ Մայիսի 28-ին Թիֆլիսում Հայոց ազգային խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի անկախությունը, և ստեղծվեց Հայաստանի առաջին Հանրապետությունը։ Հունիսի 4-ին Բաթումում կնքվեց պայմանագիր, որով Հայաստանը ստիպված էր ընդունել ծանր պայմաններ և սահմանափակվել Երևանի և Սևանի շրջակայքի փոքր տարածքով։ Այդուհանդերձ, պետականությունը պահպանվեց։

Պատմական նշանակությունը

Սարդարապատը հայ ժողովրդի համար դարձավ ոչ միայն ռազմական հաղթանակ, այլև ազգային ոգու և ինքնապաշտպանության խորհրդանիշ։ Այստեղ է կանգնեցված Սարդարապատի հուշահամալիրը (բացվել է 1968 թվականին), որի կողքին գտնվում է Հայ ազգագրության և ազգային ազատագրական պայքարի թանգարանը։ Մայիսի 28-ը ներկայումս նշվում է որպես Առաջին Հանրապետության օր, իսկ Սարդարապատի հերոսամարտը մնում է հայոց պատմության ամենակարևոր էջերից մեկը։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն (բազմահատորյակ), ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ
• Richard G. Hovannisian — The Republic of Armenia