Շուշանիկ Մամիկոնյան և Հայոց եկեղեցու ավանդույթը․ Ղևոնդյանց և վարդանանց հիշատակը

Շուշանիկ Մամիկոնյան և Հայոց եկեղեցու ավանդույթը․ Ղևոնդյանց և վարդանանց հիշատակը

451 թվականի Ավարայրի ճակատամարտի ընթացքը այս հոդվածի նյութը չէ։ Այստեղ խոսքը մեկ այլ բանի մասին է՝ թե ինչպես Հայոց եկեղեցին պարտությունը վերածեց հիշատակի, իսկ հիշատակը՝ ազգային ինքնության հենարանի։ Հիմնական վկաները V դարի երկու պատմիչներն են՝ Եղիշեն և Ղազար Փարպեցին։

Եղիշեի վկայությունը․ պատերազմը որպես հավատի գործ

Եղիշեն իր երկը՝ «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին», գրել է դեպքերից քիչ անց, V դարում։ Նա հայոց դիմադրությունը ներկայացնում է առաջին հերթին որպես հավատի պաշտպանություն։ Նրա ծանոթ խոսքերը՝ «Մահը չգիտակցված՝ մահ է, իսկ գիտակցված՝ անմահություն», արտահայտում են այն միտքը, որ նահատակությունը կորուստ չէ։ Այս գաղափարը հետագայում դարձել է հիշատակի ավանդույթի հիմքը։

Եղիշեի երկում կարևոր տեղ ունեն քահանաները։ Նա պատմում է, որ հոգևորականները մասնակցում էին ժողովրդի հոգևոր զորակցմանը և կիսում էին նրա ճակատագիրը։ Եկեղեցին այսպիսով ներկայանում է ոչ թե հեռվից դիտող, այլ ժողովրդի հետ մեկ ճակատագրով կապված ուժ։

Շուշանիկ Մամիկոնյանը՝ հավատարմության օրինակ

Վարդան Մամիկոնյանի դուստր և Վասակ Սյունու կին Շուշանիկը Եղիշեի պատմության կերպարներից է։ Եղիշեն պատմում է, որ երբ Վասակը հրաժարվեց քրիստոնեական հավատից և ընդունեց պարսկական կրոնը, Շուշանիկը չցանկացավ մնալ նրա հետ և հեռացավ նրա տնից։ Պատմիչը նրան ներկայացնում է որպես հավատում հաստատուն կնոջ օրինակ, որը ճնշման տակ չի զիջում։ Այս կերպարը հայ եկեղեցական և գրական հիշողության մեջ դարձավ հայ կնոջ հավատարմության խորհրդանիշ։

Ղազար Փարպեցին․ հիշատակի շարունակությունը

Ղազար Փարպեցին, V դարի վերջի և VI դարի սկզբի պատմիչը, իր «Հայոց պատմության» մեջ շարունակում է այս թեման։ Նա նկարագրում է 481–484 թվականների ապստամբությունը՝ Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ, և ցույց է տալիս, որ Ավարայրի հիշատակը կենդանի էր ու ոգեշնչող։ Փարպեցու երկում Վարդանանց սխրանքը ոչ թե փակված էջ է, այլ օրինակ, որին հետևում են հաջորդ սերունդները։ Վահանի պայքարը հանգեցրեց Նվարսակի պայմանագրին (484 թ.), որով հայերին վերադարձվեց դավանանքի ազատությունը։

Ղևոնդյանց հիշատակը

Ավարայրից հետո պարսից արքունիքը աքսորեց հայ հոգևորականներին։ Եղիշեն մանրամասն նկարագրում է քահանաների աքսորը, նրանց կրած տառապանքները և նահատակությունը։ Ղևոնդ երեցի անվան հետ կապված այս խումբը Հայոց եկեղեցին հիշատակում է որպես Ղևոնդյանց։ Եկեղեցին Վարդանանց և Ղևոնդյանց հիշատակը միասին է պահում՝ զինվորներին ու քահանաներին հավասարապես համարելով հավատի վկաներ։ Սա կարևոր է, քանի որ հիշատակի մեջ հավասար տեղ են ստանում թե՛ սուրը ձեռքին կռվողները, թե՛ աղոթքով ու վկայությամբ կանգնածները։

Վարդանանց տոնը

Հայոց եկեղեցին Վարդանանց տոնը նշում է Մեծ պահքից առաջ՝ հինգշաբթի օրը, շարժական տոնացույցով։ Տոնը նվիրված է Վարդան Մամիկոնյանին և նրա ընկերներին։ Նրանք սրբերի շարքում են դասվել, և նրանց հիշատակը կապված է ոչ թե զուտ հաղթանակի, այլ հավատի ու հայրենիքի համար տրված զոհողության հետ։ Այս տոնը դարեր շարունակ մնացել է հայ ժողովրդի հոգևոր և ազգային կյանքի կարևոր օրերից մեկը, իսկ Վարդանի անունը՝ ինքնապաշտպանության խորհրդանիշ։

Եկեղեցին և ազգային ինքնության պահպանումը

Եկեղեցու դերը Ավարայրից հետո երեք կողմ ուներ։ Առաջինը՝ հիշողություն, երբ Եղիշեի և Փարպեցու երկերը, ինչպես և տոնացույցը, պահեցին նահատակների անունները։ Երկրորդը՝ լեզու, քանի որ Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած գրերով գրված պատմագրությունն ու պատարագը հայերենը դարձրին հավատի և մշակույթի լեզու։ Երրորդը՝ համերաշխություն. երբ պետական անկախությունը թուլացել էր, եկեղեցին մնաց այն կառույցը, որ միավորում էր հայերին։ Եղիշեի ու Փարպեցու ընդգծած գաղափարը՝ որ հավատի ու ինքնության պահպանումը արժեք է, որի համար արժե պայքարել, հետագա դարերում դարձավ հայոց պատմական գիտակցության հիմնասյուներից մեկը։

Աղբյուրներ

• Եղիշե — Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին
• Ղազար Փարպեցի — Հայոց պատմություն