1905–1906 թվականների արյունալի իրադարձությունները Անդրկովկասում. հայ բնակչության ինքնապաշտպանությունը Բաքվում, Շուշիում և Նախիջևանում

Ներածություն. 1905–1906 թվականների ողբերգական էջը

1905 թվականի սկզբին Ռուսական կայսրությունում սկսված հեղափոխական ալիքը խորը ցնցումներ առաջացրեց նաև Անդրկովկասում։ Կայսրության թուլացած իշխանությունը և տեղական վարչակազմի անվստահելի դիրքորոշումը նպաստավոր պայմաններ ստեղծեցին ազգամիջյան բախումների համար։ Հայ բնակչությունը, որ ապրում էր Բաքվում, Շուշիում, Նախիջևանում և Երևանի նահանգի մի շարք գավառներում, դարձավ զանգվածային բռնությունների թիրախ։

Հոդվածը հիմնվում է հայկական պատմագրության վրա, առաջին հերթին՝ «Հայ ժողովրդի պատմության»՝ XX դարի սկզբի իրադարձություններին նվիրված հատորի մոտեցումների վրա։ Հոդվածում թվեր և մանրամասներ չեն տրվում այնտեղ, որտեղ դրանք վիճելի են կամ պահանջում են լրացուցիչ ստուգում։

Նախապատմությունը. հայ եկեղեցու կալվածքների բռնագրավումը

Հայ ժողովրդի համար ծանր նախադրյալ էր 1903 թվականի ցարական կառավարության որոշումը՝ բռնագրավել Հայ Առաքելական եկեղեցու կալվածքները և կապիտալը։ Այդ քայլը հարվածում էր հայկական դպրոցներին, բարեգործական հաստատություններին և համայնքային կյանքին։ Հայ հասարակությունը դիմեց լայն դիմադրության, իսկ 1905 թվականին որոշումը փաստացի չեղարկվեց։ Այս շրջանում հայ քաղաքական կուսակցությունները, մասնավորապես Հայ հեղափոխական դաշնակցությունը, ուժեղացրին իրենց ազդեցությունը և զինված ինքնապաշտպանության կազմակերպումը։

Բաքվի իրադարձությունները 1905 թվականի փետրվարին

Բաքուն արդյունաբերական խոշոր կենտրոն էր՝ նավթարդյունաբերության շնորհիվ, և հայերը քաղաքի տնտեսական ու մշակութային կյանքում նշանակալի դեր էին խաղում։ 1905 թվականի փետրվարին քաղաքում սկսվեցին հայերի դեմ զանգվածային հարձակումներ, որոնք տևեցին մի քանի օր։ Հայկական պատմագրությունը շեշտում է տեղական իշխանությունների անգործությունը, իսկ մի շարք դեպքերում՝ նաև գործուն անտարբերությունը։ Հայ բնակչության զգալի զոհերի և կորուստների մասին վկայում են ժամանակի հայկական և եվրոպական ականատեսների տեղեկությունները, սակայն ճշգրիտ թվերը պետք է վերցնել միայն ստուգված հայկական ուսումնասիրություններից։

Դրան հաջորդեց 1905 թվականի սեպտեմբերին նորից բռնկված բռնությունների ալիքը, որի ժամանակ նավթահորերի հրդեհները մեծ վնաս հասցրին քաղաքին։ Հայ բնակչությունը պայմաններ չուներ միայն կրավորական դիրք պահպանելու, ուստի ինքնապաշտպանական խմբերը ձեռնամուխ եղան թաղամասերի պաշտպանությանը։

Նախիջևանն ու Երևանի նահանգի գավառները

1905 թվականի ընթացքում բախումներ տեղի ունեցան նաև Նախիջևանում, Շարուր-Դարալագյազում, Զանգեզուրում և այլ շրջաններում։ Նախիջևանը հայկական հնագույն պատմության երկրամաս է՝ իր եկեղեցիներով, վանքերով և հայտնի Ջուղայի խաչքարերի ավանդույթով։ Այստեղ հայ գյուղերը հայտնվեցին լարված վիճակում, և շատ վայրերում գյուղացիները ստիպված էին զենքի դիմել՝ իրենց տները և ընտանիքները պաշտպանելու համար։ Մանրամասները, գյուղերի անունները և զոհերի թվերը պետք է ճշտվեն հայկական մասնագիտական ուսումնասիրություններից։

Շուշիի դեպքերը 1905 թվականի օգոստոսին

Շուշին Արցախի կարևորագույն քաղաքն էր և հայ մշակույթի խոշոր կենտրոններից մեկը՝ իր դպրոցներով, տպարաններով և եկեղեցիներով։ 1905 թվականի օգոստոսին քաղաքում ծավալվեցին արյունահեղ բախումներ, որոնց ընթացքում հայ բնակչությունը կազմակերպեց ինքնապաշտպանություն։ Հայկական պատմագրությունը այս իրադարձությունները դիտարկում է որպես հայ բնակչության դեմ ուղղված ընդհանուր շարժման մաս, որին հայերը դիմադրեցին սեփական ուժերով։ 1906 թվականին ևս լարվածությունը շարունակվեց Անդրկովկասի տարբեր վայրերում։

Հայկական ինքնապաշտպանության կազմակերպումը

Զինված խմբերի ստեղծումը, զենքի հայթայթումը և թաղամասերի պաշտպանական համակարգը դարձան հայ բնակչության գոյատևման հիմնական միջոցը։ Այս աշխատանքում կարևոր դեր ունեցան հայ քաղաքական կուսակցությունները, համայնքային առաջնորդները և տեղի ազգաբնակչությունը։ Ինքնապաշտպանությունը հնարավոր դարձրեց կանխել ավելի մեծ կորուստները մի շարք բնակավայրերում։ Միաժամանակ հայկական պատմագրությունը նշում է, որ տարբեր կուսակցությունների գնահատականներն ու դերակատարությունը մանրամասներում տարբերվում են, ուստի դրանք պետք է ուսումնասիրել աղբյուրների հիման վրա։

Հայ հասարակական միտքը 1905–1906 թվականներին ձգտում էր նաև քաղաքական լուծումների՝ իշխանությունների առջև բարձրացնելով անվտանգության ապահովման պահանջ։ Տարբեր բնակավայրերում փորձեր արվեցին հաշտության համաձայնություններ կնքել, սակայն դրանց կայունությունը սահմանափակ էր։

Եզրակացություն

1905–1906 թվականների իրադարձությունները հայ ժողովրդի համար եղան ծանր փորձություն՝ բռնությունների, կորուստների և միաժամանակ կազմակերպված ինքնապաշտպանության շրջան։ Դրանք ցույց տվեցին, որ սեփական անվտանգությունը ապահովելու կարողությունը հայ համայնքների համար կենսական անհրաժեշտություն էր։ Այս թեմայի ճշգրիտ ուսումնասիրությունը պահանջում է հայկական պատմագրության և արխիվային փաստաթղթերի զգույշ համադրում։

Աղբյուրներ

• Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ — Հայ ժողովրդի պատմություն