Դավիթ Բեկը և Սյունիքի ազատագրական պայքարը 1720-ական թվականներին

Սյունիքը 1720-ական թվականների նախօրեին

XVIII դարի սկզբին Արևելյան Հայաստանը գտնվում էր պարսկական Սեֆյան պետության իշխանության տակ, որը թուլանում էր և ճգնաժամի մեջ էր։ Հայ բնակչությունը կրում էր ծանր հարկեր ու կրոնական և քաղաքական ճնշումներ։ Սյունիքի լեռնային շրջանում պահպանվել էր հայ մելիքների ու տանուտերերի տեղական իշխանությունը, և հենց այստեղ ձևավորվեց զինված պայքարի կենտրոնը։

Հայ ազատագրական մտքի համար կարևոր էր նաև արտաքին աջակցության հույսը։ Այդ տարիներին հայ գործիչները կապեր էին փնտրում Ռուսաստանի հետ, և Պետրոս Առաջինի արշավանքը Կասպից ծովի ափերին (1722 թ.) մեծ սպասումներ առաջացրեց։ Հայկական շրջանակներում տարածված էր այն համոզմունքը, որ ռուսական զորքը կօգնի Անդրկովկասի քրիստոնյա ժողովուրդներին։ Իրականում ռուսական զինված օգնությունը չհասավ։

Դավիթ Բեկը և շարժման սկիզբը

Շարժման ղեկավար Դավիթ Բեկի մասին վաղ տվյալները քիչ են։ Ըստ հայ պատմագրության՝ նա սերում էր Սյունիքի հայ միջավայրից և նախկինում կապված էր վրացական թագավոր Վախտանգ VI-ի շրջապատի հետ։ Նրա գործունեության ճշգրիտ տարեթվերի շուրջ աղբյուրներում որոշ անհամաձայնություններ կան, ուստի այստեղ նշվում է միայն այն, ինչ ընդհանուր առմամբ ընդունված է. շարժումը ծավալվեց 1720-ական թվականների սկզբին, երբ Պարսկաստանում սկսվեց քաղաքական քայքայումը։

Սյունիքի հայ մելիքները, հոգևորականությունն ու ժողովուրդը համախմբվեցին նրա շուրջ։ Կարևոր դեր խաղացին նաև նրա մերձավոր զինակիցները, այդ թվում՝ Մխիթար սպարապետը, որը հետագայում ստանձնեց շարժման ռազմական ղեկավարությունը։

Հալիձորի ամրոցը

Շարժման խորհրդանիշը դարձավ Հալիձորի բերդը՝ Սյունիքի լեռնային տարածքում գտնվող ամրոցը։ Լեռնային դիրքը, նեղ ու դժվարանցանելի մատույցները այն դարձնում էին հարմար հենակետ պաշտպանության համար։ 1722–1725 թվականներին Սյունիքի ազատագրումից հետո Հալիձորը դարձավ հայկական ուժերի գլխավոր կենտրոնը՝ անկախ հայկական իշխանության կենտրոնը, որտեղ տեղակայվեց շարժման ղեկավարությունը, իսկ 1727 թվականի փետրվար–մարտին այստեղ տեղի ունեցավ բերդի հերոսական պաշտպանությունը։

Հալիձորի պաշտպանությունը հայ ազգային հիշողության մեջ մնաց որպես ազատության համար ինքնապաշտպանության օրինակ։ Բերդի շուրջ ծավալված մարտերը ցույց տվեցին, որ լեռնային Սյունիքը կարող է դառնալ հայկական ինքնավար իշխանության հենարան։

Ռազմական հաջողությունները

Հայկական ուժերը մի քանի տարվա ընթացքում կարողացան պահպանել վերահսկողությունը Սյունիքի զգալի մասի վրա և հետ մղել թշնամու հարձակումները։ Հայ պատմագրությունը շեշտում է, որ պայքարին մասնակցում էր ողջ ժողովուրդը, ոչ միայն զինվորականները, և որ շարժումը հիմնվում էր սեփական ուժերի վրա։

Շարժման ընթացքում ստեղծվեց հայկական տեղական իշխանություն, որը կազմակերպեց պաշտպանությունը և կառավարումը։ Ռազմական հաջողությունների ճշգրիտ թվերը, կորուստների չափը և առանձին մարտերի ժամանակագրությունը տարբեր ուսումնասիրություններում տարբերվում են, ուստի ավելի կոնկրետ թվեր չենք նշում։

Դավիթ Բեկի մահը և շարժման շարունակությունը

Դավիթ Բեկի մահվան տարեթվի և հանգամանքների շուրջ աղբյուրներում կան տարընթերցումներ, և պատմագրությունը այս հարցում միասնական չէ։ Ընդհանուր առմամբ ընդունված է, որ նրա մահից հետո շարժման ղեկավարությունը վերցրեց Մխիթար սպարապետը, որը շարունակեց պայքարը մինչև իր սպանությունը 1730 թվականին։ Այդպիսով ազատագրական պայքարը չդադարեց առաջնորդի հեռանալուց հետո։

Փաստը և ավանդությունը

Պատմական փաստի շրջանակում են շարժման գոյությունը, Հալիձորի հենակետային դերը, մելիքների և ժողովրդի մասնակցությունը, Մխիթար սպարապետի ղեկավարությունը։ Ավանդության և գրական մշակման ոլորտին են պատկանում առաջնորդի կերպարի ռոմանտիկ գծերը, բանավոր պատմությունները և մարտերի գեղարվեստական նկարագրությունները։

Ռաֆֆու «Դավիթ Բեկ» վեպը և այլ գրական ստեղծագործությունները Սյունիքի այս շրջանը դարձրին հայ մշակույթի կենդանի մաս։ Գրական տեքստը, սակայն, ժամանակագրական աղբյուր չէ, և այն պետք է ընթերցել որպես հիշողության արտահայտություն, ոչ որպես փաստերի ճշգրիտ արձանագրություն։

Պայքարի նշանակությունը

Սյունիքի պայքարը ցույց տվեց, որ հայ ժողովուրդն ունակ է զենքով պաշտպանել իր հայրենիքն ու ինքնավարությունը նույնիսկ ծանր պայմաններում։ Այն դարձավ հայ ազգային ազատագրական ավանդույթի կարևոր օղակ, որը հետագա սերունդների համար ծառայեց որպես հիշողություն և օրինակ։ Սյունիքի հայկական ինքնությունը, նրա եկեղեցիներն ու վանքերը, մելիքական ավանդույթը այս պայքարի հիմքում էին։

Դավիթ Բեկի անունը մինչ օրս հայ հասարակական գիտակցության մեջ կապվում է քաջության, ինքնապաշտպանության և հայրենիքի ազատության գաղափարի հետ։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ, բազմահատոր հրատարակություն)