Էջմիածնի Մայր տաճարը և Հայ Առաքելական եկեղեցու կաթողիկոսական աթոռը
Էջմիածինը՝ հայ եկեղեցու սիրտը
Էջմիածնի Մայր տաճարը Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր կենտրոնն է և աշխարհի հնագույն տաճարներից մեկը։ Այն գտնվում է Արարատյան դաշտում՝ Վաղարշապատ քաղաքում, որը հետագայում կոչվել է նաև Էջմիածին։ Տաճարի պատմությունը սերտորեն կապված է Հայաստանում քրիստոնեության՝ որպես պետական կրոնի ընդունման հետ և արտացոլում է հայ եկեղեցու դարավոր ուղին։
Ավանդությունը Ագաթանգեղոսի մասին
Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմության» համաձայն՝ Գրիգոր Լուսավորիչը, երբ դուրս բերվեց Խոր Վիրապից և քրիստոնեությունը հռչակվեց Հայաստանում, տեսիլքում տեսավ Աստծո Միածնի իջնելը։ Լույսի ճառագայթների մեջ նա տեսավ ոսկե մուրճ բռնած մի պայծառ կերպարանք, որը հարվածեց գետնին և ցույց տվեց տաճարի տեղը։ «Էջմիածին» անունը ավանդաբար մեկնաբանվում է որպես «Միածնի իջնելու վայր»։
Սա եկեղեցական պատմագրության մեջ ամրագրված ավանդություն է։ Ըստ ավանդական թվագրության՝ տաճարը կառուցվել է Լուսավորչի օրոք՝ IV դարի սկզբին, սովորաբար նշվում է մոտ 301–303 թվականը։ Ագաթանգեղոսի շարադրանքը կարևոր վկայություն է հայ եկեղեցու հիմնադրման հիշողության մասին և պետք է ընկալել որպես ավանդություն։
Հնագիտական թվագրումը և շինության փոփոխությունները
Հնագիտական ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս ավելի բարդ պատկեր։ Մայր տաճարի տեղում հայտնաբերվել են ավելի վաղ շինությունների հետքեր, այդ թվում՝ ըստ հետազոտողների՝ նախաքրիստոնեական կառույցի մնացորդներ։ Ներկայիս տաճարի հիմնական ծավալը գիտական գրականության մեջ կապվում է V դարի վերջի հետ, երբ շինությունը վերակառուցվել է. ավանդաբար այդ վերակառուցումը կապվում է Վահան Մամիկոնյանի անվան հետ։ Այդ փուլում ստեղծվել է խաչաձև հատակագծով, կենտրոնում գմբեթով եկեղեցի։
Այսպիսով, ավանդական թվագրումը (IV դարի սկիզբ) և հնագիտական-ճարտարապետական թվագրումը (գլխավոր ծավալի համար՝ V դարի վերջ) տարբերվում են. առաջինը վերաբերում է հիմնադրման ավանդությանը, երկրորդը՝ պահպանված կառույցի ձևավորմանը։ Հետագա դարերում տաճարը բազմիցս վերանորոգվել և համալրվել է։ Օրինակ՝ XVII դարում ավելացվել են գմբեթները կրող հավելումներ, իսկ 1654–1658 թվականներին կառուցվել է արևմտյան մեծ զանգակատունը՝ Փիլիպոս Աղբակեցու և Հակոբ Դ Ջուղայեցու օրոք։
Վաղարշապատը՝ վաղ քրիստոնեական կենտրոն
Վաղարշապատը հնագույն ժամանակներից եղել է կարևոր քաղաք և Արշակունիների շրջանում՝ թագավորական նստավայր։ Տաճարի շուրջ ձևավորվեց եկեղեցական կենտրոն։ Վաղարշապատում են գտնվում նաև Սուրբ Հռիփսիմե, Սուրբ Գայանե և Շողակաթ եկեղեցիները, որոնք կապվում են քրիստոնեության ընդունման շրջանի ավանդությունների հետ։ Այս կառույցները, մայր տաճարի հետ միասին, ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Կաթողիկոսական աթոռի տեղափոխությունները
Հայ եկեղեցու գլխի՝ կաթողիկոսի նստավայրը պատմական հանգամանքների բերումով փոխվել է։ Լուսավորչից հետո աթոռը սկզբում գտնվում էր Վաղարշապատում, ապա տարբեր շրջաններում տեղափոխվել է Դվին և այլ վայրեր։ Դվինը V դարի վերջից հայ կաթողիկոսների հիմնական նստավայրն էր և մնաց այդպիսին մի քանի դար։ Արաբական տիրապետության և քաղաքական անկայունության ժամանակաշրջանում աթոռը ժամանակավորապես հաստատվել է նաև այլ վայրերում։
Բագրատունիների դարաշրջանում կաթողիկոսությունը գտնվում էր Արգինայում, ապա Անիում։ 931–944 թվականներին Ամենայն հայոց կաթողիկոսի աթոռը ժամանակավորապես գտնվում էր Աղթամարում, իսկ առանձին Աղթամարի կաթողիկոսությունը հաստատվեց 1113 թվականին Դավիթ եպիսկոպոսի կողմից և գոյատևեց մինչև 1895 թվականը։ XI դարի կեսերից, քաղաքական իրադրության փոփոխությունների պատճառով, հայ կաթողիկոսները տեղափոխվեցին Մեծ Հայքից դուրս, և ի վերջո աթոռը հաստատվեց Կիլիկիայում՝ Սսում։ Կիլիկիայի հայկական պետության անկումից հետո էլ Սիսը մնաց կաթողիկոսական նստավայր։
1441 թվականի վերադարձը Էջմիածին
XV դարի սկզբին Մեծ Հայքում հոգևորականության մի մասը գտնում էր, որ աթոռը պետք է վերադառնա իր սկզբնական վայրը՝ Վաղարշապատ։ 1441 թվականին Էջմիածնում գումարված եկեղեցական ժողովը կաթողիկոս ընտրեց Կիրակոս Վիրապեցուն, և դրանով Մայր աթոռը վերադարձավ Սուրբ Էջմիածին։ Այդ ժամանակից Էջմիածինը ամենայն հայոց կաթողիկոսի նստավայրն է։
Սիսի կաթողիկոսությունը շարունակեց գոյություն ունենալ առանձին՝ որպես Կիլիկիայի կաթողիկոսություն, որի կենտրոնն այսօր Անթիլիասում է։ Աղթամարի աթոռը ևս երկար ժամանակ պահպանվել է տեղական հիերարխիայի ձևով։ Այսպիսով, 1441 թվականը Մայր աթոռի առաջնության վերահաստատման կարևոր փուլ է։
Էջմիածինը այսօր
Այսօր Մայր աթոռ Սուրբ Էջմիածինը Հայ Առաքելական եկեղեցու կենտրոնն է, որտեղ գտնվում են կաթողիկոսարանը, հոգևոր ճեմարանը և թանգարանը։ Այստեղ է կատարվում Սուրբ Մյուռոնի օրհնությունը, որն օգտագործվում է աշխարհի հայկական համայնքներում։ Տաճարը մնում է հայ ժողովրդի հավատքի, պատմության և ինքնության խորհրդանիշ՝ ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ սփյուռքում։
Աղբյուրներ
- Ագաթանգեղոս — Հայոց պատմություն
- Հայ ժողովրդի պատմություն (բազմահատոր հրատարակություն, ՀԽՍՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտ)
- Հայկական սովետական հանրագիտարան
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։