Գանձասարի վանքը և Արցախի հայ իշխանական ավանդույթը

Գանձասարը՝ Արցախի հոգևոր և իշխանական կենտրոն

Գանձասարի վանքը գտնվում է Արցախում՝ պատմական Խաչեն գավառում (վարչականորեն՝ Մարտակերտի շրջանի Վանք գյուղի մոտ), Խաչեն գետի ձախ ափին՝ լեռան լանջին։ Դարեր շարունակ այն եղել է Արցախի հայ եկեղեցու կարևորագույն կենտրոններից մեկը, իսկ միջնադարում՝ նաև Խաչենի իշխանության հոգևոր սիրտը։ Անունը մեկնաբանվում է որպես «գանձի սար» (լեռ)․ այս բացատրությունը սովորաբար կապում են շրջակայքի մետաղահանքերի հետ։

Խաչենի իշխանությունը և Հասան-Ջալալյանները

XII–XIII դարերում Արցախի զգալի մասում իշխանական իշխանությունը պահպանվել էր հայկական տոհմերի ձեռքում։ Խաչենի իշխանությունը ղեկավարում էին Հասան-Ջալալյանները՝ Արանշահիկ տոհմի ճյուղը։ Այս տան նշանավոր ներկայացուցիչ Հասան-Ջալալ Դոլան (XIII դարի առաջին կեսին) եղել է Խաչենի իշխանը և Գանձասարի մայր տաճարի շինարարը․ վանական կյանք Գանձասարում գոյություն է ունեցել նաև ավելի վաղ։ Նրա ժառանգները շարունակեցին շինարարական և եկեղեցաշեն գործունեությունը։ Կիրակոս Գանձակեցին՝ XIII դարի հայ պատմիչը, որը ծնվել է Արցախի հարևանությամբ և անձամբ ճանաչել է Հասան-Ջալալին, իր «Հայոց պատմության» մեջ գրում է նրա մասին և նրա կառուցած վանքի մասին։

Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին

Գանձասարի գլխավոր կառույցը Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ (Ս. Հովհաննու Մկրտչի) եկեղեցին է՝ Գանձասարի մայր տաճարը։ Այն կառուցվել է 1216–1238 թվականներին՝ Հասան-Ջալալ Դոլայի նախաձեռնությամբ, իսկ շինարարության ավարտը, ըստ եկեղեցու արձանագրության, կապվում է 1238 թվականի հետ։ Սա հայ միջնադարյան ճարտարապետության նշանակալի հուշարձաններից է և Արցախի ամենագեղեցիկ կառույցներից մեկը։

Տաճարը խաչագմբեթ հորինվածքի է․ կենտրոնում բարձրանում է գմբեթը՝ բազմանիստ թմբուկի վրա։ Թմբուկի զարդաքանդակները, պատերի վրայի խաչերն ու զարդանախշերը վկայում են արցախյան ճարտարապետական դպրոցի բարձր վարպետության մասին։ Ճակատներին և ներսում պահպանվել են հայերեն արձանագրություններ, որոնք հիշատակում են շինարարին և հովանավորին։

Ավանդույթ՝ իշխանն ու եկեղեցին

Գանձասարի շինարարությունը ցույց է տալիս արցախյան իշխանական ավանդույթի էությունը․ իշխանական իշխանությունը և եկեղեցին սերտորեն կապված էին միմյանց հետ։ Իշխանները կառուցում էին վանքեր, հովանավորում էին գրչությունը և կրթությունը, իսկ վանքերը դառնում էին ոչ միայն աղոթքի, այլև գիտության ու մշակույթի օջախներ։ Գանձասարը հետագայում դարձավ Աղվանից (Գանձասարի) կաթողիկոսության աթոռանիստը․ ըստ հայ աղբյուրների՝ կաթողիկոսները այստեղ նստել են XV դարից (1400-ից) մինչև XIX դարի սկիզբը (Աղվանից եկեղեցու հոգևոր կենտրոնի տեղափոխումը Արցախ XIII դարի վերջից է)։, ինչը ամրապնդեց նրա դերը Արցախի հոգևոր կյանքում։

Արցախի հայ ճարտարապետությունը

Գանձասարը պատկանում է Արցախի ճարտարապետական հարուստ ժառանգությանը, որի մեջ մտնում են Դադիվանքը, Գտչավանքը, Հոռեկավանքը, Ամարասը և այլ հուշարձաններ։ Այս կառույցները ստեղծվել են հայ վարպետների ձեռքով՝ հայկական ճարտարապետության ընդհանուր զարգացման շրջանակներում, և կրում են հայկական եկեղեցաշինության բնորոշ գծերը՝ հստակ համամասնություն, քարի նրբագեղ մշակում, խաչքարային արվեստ։ Հայ ճարտարապետության պատմաբանները Գանձասարը համարում են արցախյան ճարտարապետական դպրոցի գագաթնակետերից մեկը։

Ժառանգության նշանակությունը

Գանձասարը վկայում է, որ Արցախը դարերի ընթացքում եղել է հայ քաղաքակրթության անբաժան մասը։ Վանքի պատերը, արձանագրությունները և ճարտարապետությունը խոսում են հայ իշխանների, վարպետների և հոգևորականների մասին, որոնք ստեղծել են այս ժառանգությունը։ Այն պետք է պահպանվի և ուսումնասիրվի որպես հայ ժողովրդի մշակութային հիշողության կարևոր մաս։

Աղբյուրներ

• Կիրակոս Գանձակեցի — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)