Գեղարքունիքի հին քարե կառույցները․ Լճաշեն և Վարդենիսի շրջան
# Գեղարքունիքի հին քարե կառույցները. Լճաշեն և Վարդենիսի շրջան
Գեղարքունիքը՝ հնագիտական հուշարձանների երկիր
Գեղարքունիքի մարզը, որը տարածվում է Սևանա լճի ավազանում, Հայաստանի հնագիտական առումով ամենահարուստ տարածքներից է։ Այստեղ պահպանվել են բրոնզի և երկաթի դարերի ամրոցներ, դամբարանադաշտեր, վիշապաքարեր, միջնադարյան վանքեր և խաչքարեր։ Այդ հուշարձանները ցույց են տալիս, որ լճի ափերն ու շրջակա բարձրավանդակները բնակեցված են եղել հազարամյակներ շարունակ։
Անվան ծագումը Մովսես Խորենացին կապում է Հայկի սերնդից Գեղամի հետ։ Ըստ Խորենացու պահպանած ավանդության՝ Գեղամը բնակություն է հաստատել լճի մոտակա լեռներում, որոնք կոչվել են Գեղամա լեռներ, իսկ երկիրը՝ Գեղարքունիք։ Սա ավանդություն է և պատմական փաստագրություն չէ, բայց ցույց է տալիս, թե որքան վաղուց է այս երկրամասը ներկա հայոց հիշողության մեջ։
Լճաշենի դամբարանադաշտը
Լճաշենը Սևանա լճի արևմտյան ափին է։ Նրա հնագիտական համալիրը համարվում է Հայաստանի ուշ բրոնզի դարի կարևոր հուշարձաններից մեկը։ Այստեղ պեղվել են բազմաթիվ դամբարաններ, որոնց թվագրումը հիմնականում վերաբերում է ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերին։
Լճաշենի գտածոներից հայտնի են փայտե սայլերը։ Դրանք պահպանվել են ուշ բրոնզի դարի դամբարաններում։ Սայլերը վկայում են այդ ժամանակաշրջանի բարձր արհեստագործական մակարդակի մասին՝ փայտամշակման, անիվների պատրաստման և փոխադրամիջոցների կիրառման ոլորտում։
Սևանի ջրի իջեցումը և նոր հայտնագործությունները
Սևանա լճի մակարդակի իջեցումից հետո ափամերձ շերտերը բացվեցին, և հնագետները հնարավորություն ունեցան ուսումնասիրելու նախկինում ջրի տակ գտնվող հուշարձանները։
Գտածոների շարքում հիշատակվում են բրոնզե նավակների մանրակերտներ։ Դրանք վկայում են, որ լճի ափերի բնակիչները ծանոթ էին նավագնացությանը։
Կիկլոպյան ամրոցները
Գեղարքունիքում պահպանվել են ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարերի կիկլոպյան ամրոցներ։ Դրանք կառուցված են խոշոր, կոպտորեն մշակված քարերից՝ առանց շաղախի։ Ամրոցները սովորաբար գտնվում են բարձունքներին և ունեն հզոր պարիսպներ։ Դրանք վկայում են համայնքների պաշտպանական կազմակերպվածության մասին։
Նման ամրոցների ուսումնասիրությունը կարևոր է հայկական լեռնաշխարհի վաղ պետականության և բնակեցման պատկերը վերականգնելու համար։
Վարդենիսի շրջանի քարե հուշարձանները
Վարդենիսի շրջանը և Գեղամա լեռնաշղթայի շրջակայքը հայտնի են վիշապաքարերով, որոնք հին քարե կոթողներ են՝ կենդանու, հիմնականում ցլի կամ ձկան պատկերներով։ Հայ հնագետները դրանք կապում են հնագույն պաշտամունքային պատկերացումների և ջրի հետ կապված ծեսերի հետ։ Վիշապաքարերի թվագրման և իմաստի շուրջ գիտական քննարկումները շարունակվում են։
Շրջանում կան նաև միջնադարյան հուշարձաններ։ Դրանցից է Սելիմի (Օրբելյանների) քարավանատունը, որը կառուցվել է 1332 թվականին Վարդենյաց լեռնանցքում՝ Օրբելյան իշխանական տան նախաձեռնությամբ։ Շինության վրա պահպանվել է հայերեն արձանագրություն։ Այն Սյունիքը և Գեղարքունիքը կապող ճանապարհի կարևոր կառույց է և հայկական միջնադարյան ճարտարապետության նշանավոր օրինակ։
Նորատուսի խաչքարերը
Գավառի մոտ գտնվող Նորատուսի գերեզմանոցը Գեղարքունիքի ամենահայտնի հուշարձաններից է։ Այստեղ պահպանվել են հարյուրավոր խաչքարեր, որոնք պատկանում են հիմնականում միջնադարին։ Խաչքարերի զարդանախշերը, խաչերի ձևերն ու արձանագրությունները հնարավորություն են տալիս հետևելու հայկական քարագործության զարգացմանը։
Հնագիտական ուսումնասիրությունները
Սևանի ավազանի հնագիտական ուսումնասիրությունը հայ գիտնականների աշխատանքի կարևոր ուղղություններից է։ Լճաշենի և հարակից հուշարձանների պեղումները կատարվել են հայ հնագետների կողմից։ Արդյունքները ներառվել են «Հայ ժողովրդի պատմություն» բազմահատոր աշխատության և հայկական հանրագիտարանային հրատարակությունների մեջ։
Գեղարքունիքի հուշարձանները, իրենց ամրոցներով, դամբարաններով, վիշապաքարերով և խաչքարերով, ցույց են տալիս հայկական լեռնաշխարհի բնակչության շարունակական և խորը արմատներ ունեցող պատմությունը։ Դրանց պահպանումն ու հետագա ուսումնասիրությունը կարևոր խնդիր է հայ գիտության և մշակույթի համար։
Աղբյուրներ
- Մովսես Խորենացի — Հայոց պատմություն
- Հայկական սովետական հանրագիտարան
- Հայ ժողովրդի պատմություն (ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ)
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։