Գրիգոր Լուսավորիչը և Հայաստանի քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելը

Երբ Հայաստանը դարձավ քրիստոնյա պետություն

Հայաստանը աշխարհում առաջին երկիրն է, որ քրիստոնեությունը հռչակեց պետական կրոն։ Այդ իրադարձությունը կապվում է Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի և Արշակունի թագավոր Տրդատ Գ-ի անունների հետ։ Այն կանխորոշեց հայ ժողովրդի հոգևոր, մշակութային և քաղաքական զարգացումը հաջորդ դարերի համար։

Գլխավոր սկզբնաղբյուրը՝ Ագաթանգեղոսը

Գրիգոր Լուսավորչի գործունեության և Հայաստանի դարձի մասին հիմնական վկայությունը Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունն» է։ Հեղինակը իրեն ներկայացնում է որպես Տրդատի քարտուղար, սակայն գործը, ըստ գիտական ավանդույթի, ձևավորվել է հետագայում՝ V դարում։ Այն պատմում է ոչ միայն դարձի մասին, այլև Արշակունիների և Սասանյանների հակամարտության ու Խոսրով Բ թագավորի սպանության ընդհանուր համապատկերը։ Ագաթանգեղոսի շարադրանքում պատմական հիմքը միահյուսված է հագիոգրաֆիկ ավանդությանը, ուստի կրոնական հրաշքների նկարագրությունները պետք է ընկալել որպես եկեղեցական ավանդություն։

Գրիգորը և Տրդատը

Ագաթանգեղոսի պատմելով՝ Գրիգորը Անակ Պարթևի որդին էր։ Անակը համարվում է Խոսրով Բ-ի սպանողը, իսկ Գրիգորը փրկվել և մեծացել է Կեսարիայում՝ քրիստոնեական միջավայրում։ Հասուն տարիքում նա վերադարձել է Հայաստան և ծառայության մտել Տրդատի մոտ։ Երբ հրաժարվել է մասնակցել հեթանոսական զոհաբերություններին, ենթարկվել է չարչարանքների և, ըստ ավանդության, երկար տարիներ մնացել Արտաշատի Խոր վիրապում։

Տրդատի դարձը

Ըստ Ագաթանգեղոսի՝ Տրդատը ծանր հիվանդացել է, և Գրիգորին դուրս են բերել վիրապից։ Նրա քարոզությունից հետո թագավորը, արքունիքը և ժողովուրդը ընդունել են քրիստոնեությունը։ Պատմիչի պատումը ներառում է նաև Հռիփսիմյան կույսերի նահատակության մասին պատմությունը. նրանք համարվում են Հայաստանում քրիստոնեական հավատի վաղ վկաներ։ Սա եկեղեցու կողմից պահպանված ավանդական պատմություն է, և այն պետք է տարբերել փաստագրված քաղաքական փաստերից։ Դարձը պետական մակարդակի քաղաքականություն էր. թագավորական իշխանությունը աջակցեց նոր հավատքին, և քրիստոնեությունը դարձավ երկրի պաշտոնական կրոն։

Թվագրման տարբերակները

Ավանդական թվագրումը 301 թվականն է։ Այն ընդունված է հայ եկեղեցու և հայ պատմագիտության մեջ։ Այնուամենայնիվ, թվագրման հարցը քննարկվում է. աղբյուրների ժամանակագրությունը միանշանակ չէ։ Հայ պատմագրության մեջ ավանդաբար ընդունված է 301 թվականը, իսկ գիտական գրականության մեջ առաջարկվող տարեթվերը տատանվում են մոտ 284-ից մինչև 314 թվականը. Encyclopaedia Iranica-ում ընդունված է 314 թվականը։ Ըստ այդմ՝ զգուշավոր է խոսել «301 թվականին, ավանդական թվագրմամբ», նկատի ունենալով, որ իրադարձությունը տեղավորվում է III դարի վերջի և IV դարի սկզբի սահմանագծին։

Գրիգոր Լուսավորչը որպես եկեղեցու առաջնորդ

Ագաթանգեղոսի համաձայն՝ Գրիգորը ձեռնադրվել է Կեսարիայում և դարձել Հայաստանի եկեղեցու առաջին առաջնորդը՝ կաթողիկոսը։ Նրա գործունեությունը ներառում էր հեթանոսական տաճարների վերածումը քրիստոնեական եկեղեցիների, հոգևորականության կազմակերպումը և քրիստոնեական ուսուցման տարածումը երկրով մեկ։ Այս գործում հիմք հանդիսացավ թագավորական իշխանության աջակցությունը։ Գրիգորի հաջորդները երկար ժամանակ հիմնականում նրա տոհմից էին։

Վաղարշապատի Մայր տաճարի հիմնադրման ավանդությունը

Ըստ Ագաթանգեղոսի պատումի՝ Գրիգորը տեսիլքում տեսավ Քրիստոսի իջնելը Վաղարշապատում, և տեղը նշվեց որպես եկեղեցու հիմնադրման վայր։ Այդ ավանդությունից է առաջացել Էջմիածին անունը, որը նշանակում է «Միածնի իջման վայր»։ Սա ավանդություն է, և այդպես էլ պետք է ներկայացվի։ Մայր տաճարը մինչ օրս մնում է Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևոր կենտրոնը և հայ ժողովրդի համար խորհրդանշական նշանակություն ունի։

Նշանակությունը հայ ժողովրդի համար

Քրիստոնեության ընդունումը ամրապնդեց հայկական ինքնությունը այն ժամանակաշրջանում, երբ երկիրը գտնվում էր հզոր հարևանների ազդեցության գոտում։ Հետագայում Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը և թարգմանչական շարժումը հենվեցին հենց այս հոգևոր հիմքի վրա։ Գրիգոր Լուսավորիչը հայ եկեղեցու կողմից հարգվում է որպես սուրբ, իսկ նրա անունը մնում է հայոց պատմության կենտրոնական կերպարներից մեկը։

Աղբյուրներ

• Ագաթանգեղոս — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ)