Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության»․ աղոթք իբրև գրականություն

Նարեկացին և նրա գիրքը

Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» (հայ ավանդույթում՝ պարզապես «Նարեկ») գիրքը հայ միջնադարյան մշակույթի ամենախոր և ամենաինքնատիպ գործերից է։ Այն աղոթքների ժողովածու է, բայց միաժամանակ բարձր պոեզիա, փիլիսոփայական խոկում և մարդու ներաշխարհի անզիջում ուսումնասիրություն։ Հենց այս զուգակցումն է «Նարեկը» դարձնում օրինակելի այն հարցի համար, թե ինչպես կարող է աղոթքը դառնալ գրականություն։

Նարեկի վանքը

Նարեկա վանքը գտնվում էր պատմական Վասպուրականում՝ Վանա լճի հարավային ափերի մոտ, Րշտունիքի գավառում, Նարեկ գյուղի շրջակայքում։ Վանքը հիմնադրվել է X դարում, Արծրունյաց թագավորության ժամանակաշրջանում։ Այն հայտնի էր որպես գիտության և գրչության կենտրոն. այստեղ գործում էր դպրոց, որտեղ սովորեցնում էին աստվածաբանություն, փիլիսոփայություն, քերականություն և երաժշտություն։ Վասպուրականը, որտեղ իշխում էին Արծրունիները, այդ դարերում հայ մշակույթի կարևոր օջախներից էր, և Նարեկի դպրոցը այդ միջավայրի մի մասն էր։ Վանքը պահպանվել է մինչև 1915 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը, որի ընթացքում Արևմտյան Հայաստանի հայկական հուշարձանների մեծ մասի նման ավերվել է, իսկ դրա տեղում այսօր չկա գործող հայկական համալիր։

Գրիգոր Նարեկացու կյանքը

Գրիգոր Նարեկացին ծնվել է մոտ 951 թվականին (այս թվականը հաճախ նշվում է մոտավոր)։ Նրա հայրը՝ Խոսրովը, եպիսկոպոս էր և գրող, իսկ ընտանիքը կապված էր հոգևոր-գրական միջավայրի հետ։ Մանուկ հասակում մորը կորցնելուց հետո Գրիգորը դաստիարակվել է Նարեկի վանքում՝ իր ազգականի և ուսուցչի՝ Անանիա Նարեկացու առաջնորդությամբ։ Այստեղ էլ նա դարձել է վարդապետ, դասավանդել և գրել իր երկերը։ Նրա կյանքի ավարտը դրվում է XI դարի սկզբին, մոտ 1003 թվականին։ Հայ եկեղեցին նրան սրբադասել է, իսկ 2015 թվականին Հռոմի պապ Ֆրանցիսկոսը նրան հռչակեց Եկեղեցու վարդապետ։

Նարեկացու գրչին են պատկանում «Մատյան ողբերգությունը», «Ներբողյան» ու «Տաղեր», ինչպես նաև մեկնություն Երգ երգոցի վերաբերյալ, որը գրվել է Արծրունի իշխանի խնդրանքով։ Նրա երկերի մեջ «Մատյանն» ամենանշանավորն է։

«Մատյան ողբերգության» կառուցվածքը

Գիրքը բաղկացած է 95 աղոթքից կամ «խոսքից»։ Յուրաքանչյուր խոսք ունի իր վերնագիրը, որտեղ նշված է «խոսք ընդ Աստծո ի խորոց սրտի» ձևի բովանդակությունը։ Գրվել է գրաբարով, չափածո, ռիթմիկ պոեմի ձևով, որն օգտագործում է հանգ, զուգահեռություն, հնչյունական կրկնություն և հակադրություն։ Ըստ ավանդության, գիրքը գրվել է Նարեկացու կյանքի վերջին տարիներին, և հեղինակն ինքն է այն անվանել «ողբերգության մատյան»։ Հեղինակի կողմից գրքի հանձնարարական պատվիրանը ներառում է կոչը՝ կարդալ այն հոգու բժշկության համար։

Գրքի շարժման հիմքում ընկած է մեղավոր մարդու ինքնաքննությունը, ապաշխարությունը և աստվածային ողորմածության հույսը։ Այստեղ կան ներքին պայքարի, ամոթի և հուսահատության պատկերներ, որոնք հետո փոխվում են վստահության և լույսի խոսքերի։ Նարեկացին խոսում է ոչ միայն իր անունից. նա իրեն համարում է համայն մարդկության ներկայացուցիչ, և այդ պատճառով գիրքը մնում է հասկանալի տարբեր սերունդների համար։

Աղոթքը՝ իբրև գրականություն

«Նարեկի» գրական նորամուծությունը նրա լեզվական հարստությունն է։ Նարեկացին կերտում է նոր բառեր, կիրառում է հակադրություններ, հանգի և ձայնային խաղ, վերցնում է բնության ու առօրյա կյանքի պատկերներ՝ ներքին դրաման արտահայտելու համար։ Աղոթքի պատրաստի ձևերին նա հակադրում է անձնական, գրեթե խոստովանական ինտոնացիա։ Հայ գրականության պատմության մեջ գիրքը համարվում է X դարի հայ պոեզիայի գագաթնակետերից և ամբողջ հայ միջնադարյան գրականության ամենախոր գործերից մեկը։ Այն հաճախ դիտվում է նաև որպես հայ հոգևոր քնարերգության հիմնական օրինակներից մեկը։

Դերը հայ հոգևոր և գրական ավանդույթում

Հայ ժողովրդի մեջ «Նարեկը» վերաբերվել են ոչ միայն որպես գրականության, այլև որպես սրբազան գրքի։ Ավանդույթի համաձայն՝ այն կարդացել են հիվանդների մոտ, ուխտագնացության ժամանակ ու փորձության պահերին, և նրան վերագրել են բժշկող զորություն։ Ձեռագրերը պատճենվել են բազմաթիվ անգամ, իսկ գրքի ընդօրինակությունները պահվում են Մատենադարանում։ Գիրքը թարգմանվել է մի շարք լեզուներով, իսկ ժամանակակից հրատարակությունները, այդ թվում՝ աշխարհաբար թարգմանությունները, այն հասանելի են դարձրել լայն ընթերցողին։

Հետագա դարերի հայ քերթողները՝ Շնորհալուց մինչև նոր ժամանակների հեղինակներ, ապրել են նրա լեզվական և հոգևոր ժառանգության ազդեցության տակ։ Նարեկացին մնում է հայ մշակույթի այն դեմքը, որի խոսքը միավորում է հավատը, գեղագիտությունն ու մարդու պատասխանատվության զգացումը։

Աղբյուրներ

• Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտի բազմահատոր հրատարակություն)
• Գրիգոր Նարեկացի — Մատեան ողբերգութեան
• Հայկական սովետական հանրագիտարան