Գրիգոր Նարեկացուց Սայաթ-Նովա․ ոչ, Սայաթ-Նովան և XVIII դարի աշուղական արվեստը

Սայաթ-Նովան և XVIII դարի աշուղական արվեստը

Հայ միջնադարյան բանաստեղծության մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի Գրիգոր Նարեկացու խոր հոգևոր տաղերգությունը (X դար), իսկ աշխարհիկ քնարերգության վերջին փայլուն գագաթներից է Սայաթ-Նովան։ Նա XVIII դարի հայ աշուղական արվեստի ամենանշանավոր դեմքն է, որի երգերը մինչ օրս հնչում են հայ ժողովրդի կենցաղում և բեմում։

Կյանքը Թիֆլիսում

Սայաթ-Նովան (ծննդյան անունով՝ Հարություն Սայադյան) ըստ ընդունված տեսակետի ծնվել է 1712 թվականին Թիֆլիսում։ Թիֆլիսը այդ ժամանակ բազմազգ քաղաք էր, որտեղ հայ արհեստավորական և առևտրական միջավայրը կարևոր դեր ուներ։ Ըստ ավանդական կենսագրության՝ նա սովորել է աշուղական արվեստ, նվագել է քամանչա և չոնգուր, իսկ երիտասարդ տարիներին զբաղվել է նաև ոստայնանկությամբ։

Հայտնի է, որ նա երգել է վրաց արքունիքում՝ Հերակլ II-ի շրջապատում։ Այս հանգամանքը վկայում է նրա ժամանակի մշակութային կապերի լայնության մասին։

Կենսագրական անորոշությունները

Սայաթ-Նովայի կյանքի շատ մանրամասներ հաստատված չեն և հիմնվում են հիմնականում ավանդության ու նրա երգերի ներքին վկայությունների վրա։ Սա վերաբերում է մասնավորապես արքունական ծառայության մանրամասներին, սիրային պատմություններին և կյանքի վերջին տարիներին։ Գրականագետները զգուշորեն են մոտենում երգերում հիշատակվող անունների ու դեպքերի կենսագրական մեկնաբանմանը, քանի որ բանաստեղծական կերպարը միշտ չէ, որ համընկնում է իրական անձի հետ։

Ավանդաբար նշվում է, որ նա հոգևորական է դարձել և ծառայել է Հաղպատի վանքում։ Մահվան թվականը սովորաբար համարվում է 1795-ը. ըստ հայ պատմագրության մեջ ընդունված տեսակետի՝ 1795 թվականի սեպտեմբերին՝ Աղա Մահմադ խան Ղաջարի արշավանքի ժամանակ, նա զոհվել և թաղվել է Թիֆլիսի Սուրբ Գևորգ եկեղեցում, իսկ մի շարք աղբյուրներում մահվան վայր է նշվում Հաղպատի վանքը։ Այս մանրամասները պետք է ընդունել որպես ավանդական, ոչ թե լիովին փաստագրված տվյալներ։

Բազմալեզու երգարանը

Սայաթ-Նովան երգել է մի քանի լեզվով, այդ թվում՝ հայերեն և վրացերեն։ Նրա երգարանը, այսպես կոչված «Դավթարը», պահպանվել է ձեռագրով։ Հայերեն երգերն ունեն հատուկ կշիռ հայ մշակույթում։ Բազմալեզու ստեղծագործությունը արտացոլում է Թիֆլիսի բազմալեզու միջավայրը, որտեղ աշուղը պետք է հասկանալի լիներ տարբեր ունկնդիրների։

Արվեստի բնույթը

Նրա երգերի թեմաներն են սերը, գեղեցկությունը, կյանքի անցողիկությունը և մարդկային արժանապատվությունը։ Հայտնի «Թամամ աշխարհ պտուտ եկա» երգում արտահայտված է աշխարհիկ իմաստության և ազնվության հանդեպ հավատը։ Սայաթ-Նովան կիրառել է հարուստ պատկերավորում, երաժշտականություն և աշուղական ավանդական ձևեր։

Տեղը հայ մշակույթում

Սայաթ-Նովան դարձել է հայ աշուղական արվեստի խորհրդանիշ։ Նրա ստեղծագործությունը ուսումնասիրվել է XIX–XX դարերի հայ գրականագետների կողմից։ Նրա երգերը ժողովրդական երգացանկի մաս են դարձել, իսկ կերպարը ներկա է երաժշտության, գրականության և կինոյի մեջ, մասնավորապես Սերգեյ Փարաջանովի «Նռան գույնը» ֆիլմում՝ ազատ մեկնաբանությամբ։

Աղբյուրներ

• Հայկական սովետական հանրագիտարան — հոդված «Սայաթ-Նովա»