Հաղպատի վանքը․ XIII դարի աշխարհիկ և հոգևոր կյանքի կենտրոն Լոռիում
Հաղպատի վանքը Լոռու մարզում
Հաղպատի վանքային համալիրը գտնվում է Լոռու մարզում՝ Դեբեդ գետի խորը կիրճի վերին լանջին, Հաղպատ գյուղի մոտ։ Այն հայկական միջնադարյան ճարտարապետության և մշակույթի ամենանշանավոր կենտրոններից է։ Հաղպատը Սանահինի վանքի հետ միասին ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային մշակութային ժառանգության ցանկում։ Համալիրի հիմնական կառույցները ձևավորվել են X դարի երկրորդ կեսից մինչև XIII դարը։
Հիմնադրումը
Հաղպատի գլխավոր եկեղեցի Սուրբ Նշանը կառուցվել է X դարի երկրորդ կեսին, մոտ 976–991 թվականներին, Բագրատունյաց թագավորության շրջանում։ Վիմագիր արձանագրությունների համաձայն՝ շինարարությունը կապված է Կյուրիկյան Բագրատունիների թագուհի Խոսրովանույշի անվան հետ։ Այդ ժամանակ Լոռին և հարակից շրջանները Կյուրիկյան Բագրատունիների տիրույթներում էին։ Համալիրը հետագայում լրացվել է նոր շինություններով՝ գավիթներով, մատուռներով, գրատնով ու սեղանատնով։
Ճարտարապետական համալիրը
Սուրբ Նշանը խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքի եկեղեցի է՝ կառուցված տեղական քարից։ Նրա ճարտարապետությունը հայկական միջնադարյան կառուցողական մտքի բարձր օրինակ է։ Հետագա դարերում գլխավոր տաճարին ավելացել են Գրիգոր Լուսավորչի և Սուրբ Աստվածածնի մատուռները, ինչպես նաև այլ շինություններ։ Համալիրը շրջապատված է պարսպով, որը վանքը պաշտպանել է արտաքին վտանգներից։
XIII դար. հոգևոր և աշխարհիկ կյանքի կենտրոն
XIII դարում Լոռին գտնվում էր Զաքարյանների իշխանության ներքո, և Հաղպատն այդ շրջանում ապրեց վերելք։ Այստեղ ընդարձակվեցին շինությունները, զարգացավ կրթական ու գրչական գործունեությունը։ Վանքը ոչ միայն աղոթավայր էր, այլև կրթության, գրչության, տնտեսական և իրավական կյանքի կենտրոն, որտեղ ամրագրվում էին նվիրատվություններ և հողատիրական գործարքներ։ Այդ մասին են վկայում պատերին պահպանված բազմաթիվ վիմագիր արձանագրությունները։
Մատենագրական դպրոցը
Հաղպատի գրչատունը միջնադարյան Հայաստանի նշանավոր գրչօջախներից էր։ Այստեղ ընդօրինակվել և ծաղկվել են ձեռագրեր, որոնց մի մասը այժմ պահվում է Մատենադարանում։ Վանքի հայտնի կրթական գործիչներից է Հովհաննես Սարկավագ Իմաստասերը (XI–XII դդ.), որը կապված է Հաղպատի ու Սանահինի հետ։ Վանքն ուներ նաև գրադարան ու դպրոց, որտեղ պատրաստվում էին հոգևորականներ և գրիչներ։ Ձեռագրերը պահելու համար կառուցվել էր առանձին գրատուն։ Ըստ ավանդության՝ վտանգի ժամանակ Հաղպատի գրքերը թաքցվել են հողի տակ։ Այս պատմության մանրամասները պետք է դիտարկել որպես ավանդազրույց։
Զանգակատունը
Հաղպատի զանգակատունը կառուցվել է 1245 թվականին՝ որպես ազատ կանգնած եռահարկ շինություն։ Այն հայկական միջնադարյան զանգակատների վաղ և նշանավոր օրինակներից է։ Շինությունը գտնվում է եկեղեցու հարևանությամբ և կազմում է համալիրի ճարտարապետական հորինվածքի կարևոր մասը։
Խաչքարերը և Ամենափրկիչը
Հաղպատում պահպանվել են բազմաթիվ խաչքարեր։ Դրանցից ամենահայտնին Ամենափրկիչ խաչքարն է՝ կանգնեցված 1273 թվականին։ Այն համարվում է հայկական խաչքարային արվեստի գլուխգործոցներից և աչքի է ընկնում նուրբ քանդակագործությամբ ու հարուստ զարդաքանդակով։ Խաչքարը վկայում է XIII դարի հայ վարպետների բարձր հմտության մասին։
Սայաթ-Նովան և ավանդությունը
Հաղպատը կապվում է մեծ աշուղ Սայաթ-Նովայի (1712–1795) անվան հետ։ Նա իր կյանքի վերջին շրջանում հոգևորական էր, և ավանդաբար համարվում է, որ ծառայել է Հաղպատում։ Ըստ ավանդության՝ նա 1795 թվականին Աղա Մահմադ խանի արշավանքի ժամանակ զոհվել է Թբիլիսիում և թաղված է Սուրբ Գևորգ եկեղեցու բակում։ Նրա մահվան հանգամանքների մասին տեղեկությունները պահպանվել են հիմնականում ավանդությամբ, ուստի դրանք չպետք է ներկայացնել որպես լիովին հաստատված փաստեր։ Ժողովրդական ավանդության համաձայն՝ վանքի հետ է կապված նաև աշուղի սիրո և աքսորի մասին պատմվող պատումը, որը ևս ավանդազրույցի շերտ ունի։
Հաղպատը այսօր
Այսօր Հաղպատը հայ ժողովրդի մշակութային հիշողության կարևոր վայր է և Հայաստանի հայտնի զբոսաշրջային կետերից մեկը։ Վանքի պահպանումն ու ուսումնասիրությունը շարունակվում են, իսկ ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցանկում ընդգրկվածությունը ընդգծում է դրա համաշխարհային նշանակությունը։
Աղբյուրներ
- Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ — Հայ ժողովրդի պատմություն
- Հայկական սովետական հանրագիտարան
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։