Հոռոմոսի վանքը և Անիի մերձակա վանական համալիրները
Անիի շրջակայքը՝ վանական կենտրոնների օղակ
Անին՝ Բագրատունյաց թագավորության մայրաքաղաքը, կանգնած էր Ախուրյան (Արփաչայ) գետի ափին, խոր ձորերով պաշտպանված եռանկյունաձև հրվանդանի վրա։ Քաղաքի շուրջը ձևավորվել էր վանքերի ու եկեղեցիների խիտ ցանց, որոնք միաժամանակ եղել են հոգևոր, կրթական և գրչության կենտրոններ։ Այդ համալիրներից շատերն այսօր գտնվում են Արևմտյան Հայաստանի տարածքում՝ Ախուրյանի ձորերի շրջանում։ Շիրակի մարզում էլ պահպանվել են հայկական եկեղեցիներ ու վանքեր, որոնք նույն մշակութային միջավայրի մասն են։
Շիրակը և Անիի ակունքները
Շիրակը հնագույն հայկական գավառ է՝ Այրարատ աշխարհի մաս։ Միջնադարյան հայ աղբյուրներում այն հիշատակվում է որպես Բագրատունիների ժառանգական տիրույթ։ Անին որպես ամրոց հիշվում է վաղ միջնադարից, իսկ մայրաքաղաքի կարգավիճակ ստացավ X դարի կեսերին։ Ըստ ընդունված պատմագրության՝ Աշոտ Գ Ողորմած թագավորը մայրաքաղաքը Կարսից Անի տեղափոխեց 961 թվականին։ Նրա որդի Սմբատ Բ-ն կառուցեց քաղաքի պարիսպները, իսկ Գագիկ Ա-ի օրոք քաղաքը հասավ ծաղկման գագաթնակետին։
Հոռոմոսի վանքը
Հոռոմոսի վանքը գտնվում է Ախուրյանի ձորի եզրին, Անիից հյուսիս։ Այն համարվում է Բագրատունիների շրջանի կարևոր վանական համալիրներից։ Վանքը հիմնադրվել է X դարում և զարգացել XI դարում։ Հայտնի է, որ շինարարական աշխատանքներ կատարվել են նաև հետագա դարերում, այդ թվում՝ XIII դարում։ Վանքը կապվում է Բագրատունյաց արքայատան հետ։ Առանձին կառույցների ճշգրիտ թվագրման շուրջ հետազոտողները տարբեր կարծիքներ ունեն, ուստի վերը նշվածը պետք է ընկալել որպես ընդհանուր ուրվագիծ։
Անիի շրջակայքի վանական համակարգը
Ախուրյանի ձորերում և նրա շրջակայքում հայ ճարտարապետները ստեղծել են վանքերի շղթա։ Դրանցից հայտնի են.
- Հոռոմոսը և Խծկոնքը՝ Անիի անմիջական շրջակայքում,
- Հառիճը և Մարմաշենը՝ Շիրակում՝ Անիի ավելի լայն մշակութային աշխարհագրության մեջ,
- Անիի ձորերի քարայրային եկեղեցիները, որոնք օգտագործվել են որպես մենաստաններ և ծիսական վայրեր։
Այս վայրերը կապված էին Անիի հետ ճանապարհներով և գյուղական կալվածքներով, ապահովելով քաղաքի հոգևոր և տնտեսական կապերը շրջակա գավառների հետ։
Վանքերի դերը Բագրատունիների ժամանակ
Վանքերը ոչ միայն պաշտամունքի վայրեր էին, այլև կրթության ու գրչության կենտրոններ. այստեղ ընդօրինակվում էին ձեռագրեր, պահպանվում էր հայ մատենագրությունը։ Բագրատունիների ժամանակ նրանք ունեին հողային սեփականություն, ստանում էին նվիրատվություններ թագավորից և նախարարներից։ Վանքերը նաև քաղաքական ու կրոնական կայունության գործոն էին՝ կապելով թագավորական իշխանությունը Հայ Առաքելական եկեղեցու հետ։
Ճարտարապետական առանձնահատկությունները
Անիի դպրոցը շարունակեց VII դարի հայկական ճարտարապետական ավանդույթները։ Տիպական են գմբեթավոր դահլիճները, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքները, քարի նուրբ մշակումը, արտաքին պատերի որմնախորշերը և հարթաքանդակները։ Անիի Մայր տաճարը (Կաթողիկե), որի շինարարությունն ավարտվել է 1001 թվականին Տրդատ ճարտարապետի ղեկավարությամբ, այդ դպրոցի գագաթնակետերից է։ Տրդատը հայտնի է նաև Կոստանդնուպոլսի Սբ Սոֆիայի տաճարի գմբեթի վերանորոգմամբ՝ երկրաշարժից հետո։ Վանական համալիրների ձևերը մեծապես համահունչ էին այդ ոճին։
Պահպանման խնդիրները և հիշողությունը
Անիի և նրա շրջակայքի հայկական հուշարձանների մի մասը այսօր քայքայվում է՝ բնական ազդեցության, երկրաշարժերի և պատշաճ խնամքի բացակայության պատճառով։ Հայ ժողովրդի համար այդ քարերը ոչ միայն ճարտարապետություն են, այլև Արևմտյան Հայաստանի պատմական հիշողություն։ Դրանց ուսումնասիրությունը, փաստագրումը և հայկական պատկանելիության հստակ ներկայացումը մեր մշակութային պատասխանատվության մաս է։
Աղբյուրներ
- Ստեփանոս Տարոնեցի (Ասողիկ) — Տիեզերական պատմություն
- Հայ ժողովրդի պատմություն (ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ)
- Հայկական սովետական հանրագիտարան
- Ռենե Գրուսե — Histoire de l'Arménie des origines à 1071
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։