Կոմիտաս վարդապետը և հայ ժողովրդական երգի հավաքումը

Կոմիտաս վարդապետը և հայ ժողովրդական երգի հավաքումը

Կոմիտասը (Սողոմոն Գևորգի Սողոմոնյան) հայ երաժշտության պատմության այն դեմքերից է, ում շնորհիվ հայ գեղջկական երգը դարձավ պրոֆեսիոնալ արվեստի հիմքը: Նա կոմպոզիտոր էր, երգիչ, դասախոս, ազգագրագետ և հայ երաժշտագիտության հիմնադիրներից մեկը: Նրա կյանքն ու ճակատագիրը անքակտելիորեն կապված են հայ ժողովրդի ողբերգական պատմության հետ:

Մանկությունն ու ուսումը

Կոմիտասը ծնվել է 1869 թվականին Փոքր Ասիայի Քյոթահիա (Կուտինա) քաղաքի հայկական համայնքում: Վաղ հասակում կորցրել է ծնողներին և մեծացել է ազգականների խնամքի տակ: Մանկության տարիներին նա խոսել է այն լեզվով, որը տարածված էր քաղաքի հայ բնակչության շրջանում, իսկ գրական հայերենին տիրապետել է հետագայում: 1881 թվականին ուղարկվել է Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարան, որտեղ ուշադրություն է գրավել իր ձայնով: Ճեմարանն ավարտելուց հետո ձեռնադրվել է վարդապետ և ստացել Կոմիտաս անունը՝ ի պատիվ VII դարի հայ կաթողիկոս և հոգևոր երգերի հեղինակ Կոմիտասի:

Երաժշտական կրթությունը Բեռլինում

1896 թվականից Կոմիտասը սովորել է Բեռլինում՝ Ռիխարդ Շմիդտի մասնավոր երաժշտական դպրոցում և Բեռլինի համալսարանում, որտեղ ուսումնասիրել է երաժշտության պատմություն, տեսություն և համեմատական երաժշտագիտության հիմունքները: Վերադառնալով Էջմիածին՝ նա սկսել է ուսուցչություն և երգչախմբի ղեկավարություն, ինչպես նաև համակարգված աշխատանք՝ ժողովրդական երգերի հավաքման ուղղությամբ:

Գեղջկական երգի գրառումն ու մշակումը

Կոմիտասն իր կյանքի ընթացքում շրջել է հայկական գյուղերով և գրառել հազարավոր երգեր, որոնց մեծ մասը գրառվել է անմիջապես գեղջուկ կատարողներից: Նա առանձնացնում էր երգի հնչերանգային և ռիթմիկ առանձնահատկությունները, կարևորում էր բարբառային տեքստի ճշգրիտ պահպանումը: Գրառումների հետ մեկտեղ կատարել է մշակումներ՝ ձայնի և երգչախմբի համար, որոնցում պահպանել է ժողովրդական երգի ինքնատիպ կառուցվածքը՝ առանց այն հարմարեցնելու եվրոպական ներդաշնակությանը: Նրա մշակումների թվում են «Կռունկը», «Քելե-քելեն», «Ունքերդ կամար-կամարը» և այլ երգեր: Նա գրել է նաև հոգևոր երաժշտություն՝ մասնավորապես «Պատարագը»:

Կոմիտասի ուսումնասիրություններում կարևոր տեղ է գրավում հայկական խազային նոտագրության հարցը և հայ հոգևոր երգի ուսումնասիրությունը:

Դասախոսություններն ու համերգները Եվրոպայում

Կոմիտասը հանդես է եկել դասախոսություններով և համերգներով եվրոպական քաղաքներում՝ ներկայացնելով հայ ժողովրդական երգը: Նրա ելույթները, մասնավորապես Բեռլինում և Փարիզում, հայ երաժշտությանը ճանաչում բերեցին եվրոպական երաժշտական շրջանակներում և օգնեցին այն ներկայացնել որպես ինքնուրույն և հարուստ երաժշտական մշակույթ:

Կոստանդնուպոլիսը և համերգային գործունեությունը

1910 թվականին Կոմիտասը տեղափոխվեց Կոստանդնուպոլիս, որտեղ կազմակերպեց «Գուսան» երգչախումբը, որը հանդես էր գալիս հարյուրավոր երգիչներով: Նա շարունակեց գրառել, մշակել, դասավանդել և համերգներ տալ՝ դառնալով հայ երաժշտական կյանքի կենտրոնական դեմքերից մեկը Պոլսի հայ համայնքում:

Ցեղասպանությունը և ողբերգական ճակատագիրը

1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվեցին հայ մտավորականության ներկայացուցիչները, որոնց թվում էր Կոմիտասը: Դա Օսմանյան կառավարության իրականացրած Հայոց ցեղասպանության սկիզբն էր: Կոմիտասը աքսորվեց դեպի Անատոլիայի խորքը, սակայն կարճ ժամանակ անց վերադարձվեց Կոստանդնուպոլիս՝ ազդեցիկ անձանց միջամտության շնորհիվ: Տեսածը և իր ժողովրդի ողբերգությունը խորապես խաթարեցին նրա հոգեկան առողջությունը: Նա հայտնվեց հոգեբուժական բուժման մեջ, 1919 թվականին տեղափոխվեց Փարիզ և մինչև կյանքի վերջը՝ 1935 թվականը, մնաց բուժարաններում:

Կոմիտասի ողբերգությունը համարվում է Հայոց ցեղասպանության մշակութային և անձնական հետևանքների խորհրդանիշներից մեկը: Ցեղասպանության հետևանքով ոչնչացվեց հայ գյուղական միջավայրի մի մեծ մասը, որտեղ ապրում էին նրա գրառած երգերը: Նրա որոշ ձեռագրեր կորել են:

Կոմիտասի ժառանգությունը

Կոմիտասի աճյունը 1936 թվականին տեղափոխվեց Երևան և հանգչում է Կոմիտասի անվան պանթեոնում: Նրա անունով է կոչվել Երևանի պետական կոնսերվատորիան, իսկ Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտը պահպանում և հրապարակում է նրա ձեռագիր ժառանգությունը: Նրա հավաքած և մշակած երգերը մինչ օրս կատարվում են Հայաստանում և սփյուռքում՝ հանդիսանալով հայ երաժշտական ինքնության հիմնասյուներից մեկը:

Աղբյուրներ

• Հայաստանի ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտ — Հայ ժողովրդի պատմություն