Մեսրոպ Մաշտոցը և հայոց գրերի ստեղծումը

Մեսրոպ Մաշտոցը և հայոց գրերի ստեղծումը

Հայոց այբուբենը ստեղծվել է 5-րդ դարի սկզբին, և այդ իրադարձությունը հայ մշակույթի պատմության շրջադարձային պահերից է։ Գրերի գյուտը հնարավորություն տվեց հայերենով գրել աստվածաշնչային, եկեղեցական և պատմական երկեր, ամրապնդեց ազգային ինքնությունը և սկիզբ դրեց հայ գրավոր մշակույթի ոսկեդարին։ Գործի գլխավոր հեղինակը Մեսրոպ Մաշտոցն է։

Մաշտոցը մինչև գրերի ստեղծումը

Մաշտոցը ծնվել է Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում, 360-ական թվականներին։ Այս թվականը մոտավոր է. ճշգրիտ տարին հայտնի չէ։ Ըստ աշակերտ Կորյունի, նա սովորել էր հունարեն, ծառայել Արշակունի արքունիքում՝ թագավորական դիվանում, ապա թողել աշխարհիկ կյանքը և դարձել վանական ու քարոզիչ։ Կորյունը նշում է, որ Մաշտոցը գյուղերում քարոզելիս տեսավ, թե ժողովուրդը որքան քիչ է հասկանում օտար լեզվով (ասորերեն և հունարեն) կատարվող ծառայությունը։ Այս անհրաժեշտությունը մղեց նրան մտածել սեփական գրերի մասին։

Աղբյուրները և նրանց տարբերությունը

Գրերի ստեղծման մասին մեր ամենահին վկայությունը Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկն է, որը գրվել է 5-րդ դարում, հավանաբար Մաշտոցի մահից (440) հետո։ Կորյունը Մաշտոցի աշակերտն էր, այսինքն՝ ժամանակակից վկա։ Մովսես Խորենացին նույնպես նկարագրում է այդ իրադարձությունները իր «Հայոց պատմության» մեջ և նույնպես իրեն համարում է Մաշտոցի աշակերտ։ Երկու հեղինակների պատմածը հիմնականում համընկնում է, բայց մանրամասներում կան տարբերություններ։ Այդ պատճառով ստորև ավանդական պատումները նշվում են որպես աղբյուրների վկայություն, ոչ թե որպես անվիճելի փաստ։

Գրերի ստեղծումը

Կորյունի պատմածով՝ Մաշտոցը դիմեց Հայոց կաթողիկոս Սահակ Պարթևին և Արշակունի Վռամշապուհ թագավորին։ Վռամշապուհը նրան տեղեկացրեց, որ ասորի եպիսկոպոս Դանիելի մոտ կան հայերենի համար ստեղծված նշաններ։ Կորյունը պատմում է, որ Դանիելի գրերը չբավարարեցին հայերենի հնչյունային կարիքները։ Այնուհետև Մաշտոցը աշակերտների հետ գնաց Ասորիք և հելլենական մշակութային կենտրոններ, մասնավորապես Եդեսիա և Սամոսատ։ Այնտեղ, ըստ Կորյունի, հունական գրչության վարպետ Հռոփանոսի օգնությամբ նա վերջնականապես կազմեց և կարգավորեց հայերեն տառերը։

Ավանդաբար Մաշտոցի այբուբենը բաղկացած էր 36 տառից։ Հետագայում, միջնադարում, ավելացան ևս երկու տառ՝ «օ» և «ֆ»։ Ժամանակագրական հարցերում գիտական գրականության մեջ կա տարբերություն. ընդունված է համարել, որ գրերը ստեղծվել են մոտ 405 թվականին։ Սա մոտավոր թվական է, ոչ թե ճշգրիտ տարեթիվ։

Մովսես Խորենացու պատմածում կան որոշ լրացուցիչ մանրամասներ, օրինակ՝ առասպելական շեշտադրումներով հատվածներ։ Դրանք պետք է ընկալել որպես ավանդություն, ոչ թե փաստագրված տվյալ։

Առաջին թարգմանությունները և դպրոցները

Գրերի ստեղծումից հետո Մաշտոցը սկսեց դպրոցներ բացել և աշակերտներ պատրաստել։ Կորյունը նշում է, որ առաջին թարգմանված տեքստը Սողոմոնի Առակների սկիզբն էր. «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Այս տողն ավանդաբար համարվում է հայերեն գրված առաջին նախադասությունը։

Աշխատանքները շարունակվեցին Սահակ Պարթևի հետ։ Նրանք կազմակերպեցին Աստվածաշնչի թարգմանությունը հայերեն, որը կատարվեց 5-րդ դարի առաջին կեսին։ Թարգմանությունը հետագայում ճշգրտվեց հունարեն բնագրի համեմատությամբ։ Աստվածաշնչի հայերեն թարգմանությունը համարվում է հին հայերենի՝ գրաբարի, դասական նմուշ։

Ոսկեդարի սկիզբը

Մաշտոցի և Սահակ Պարթևի աշակերտները՝ Կորյունը, Եզնիկ Կողբացին, Մովսես Խորենացին և ուրիշներ, ստեղծեցին հայ մատենագրության առաջին խոշոր երկերը։ Այդ շրջանը՝ 5-րդ դարը, ընդունված է անվանել հայ գրականության «ոսկեդար»։ Ոսկեդարի գործերից են Եզնիկի «Եղծ աղանդոց», Ագաթանգեղոսի «Հայոց պատմությունը», Փավստոս Բուզանդի «Պատմությունը», Եղիշեի «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին»։ Այս հեղինակների թվագրումը հայագիտության մեջ երբեմն քննարկվում է, բայց նրանք ընդհանուր առմամբ դասվում են 5-րդ դարի մատենագրությանը։

Հայոց գրերի ստեղծումը կարևոր դեր խաղաց Հայաստանի քաղաքական բարդ պայմաններում՝ երկրի բաժանումից (387 թվական, Հայաստանը բաժանվեց Բյուզանդիայի և Սասանյան Պարսկաստանի միջև) հետո ազգային ինքնությունը պահպանելու համար։ Մաշտոցը գործեց Հայաստանի և՛ արևելյան, և՛ արևմտյան հատվածներում՝ կազմակերպելով դպրոցներ։ Կորյունի վկայությամբ նա հետագայում ստեղծեց նաև վրացական և աղվանական գրերը. սա Կորյունի ավանդած տեղեկություն է, որի մանրամասները հայագիտության մեջ քննարկվում են։

Մահը և հիշատակը

Մաշտոցը մահացավ 440 թվականի փետրվարի 17-ին։ Կորյունի վկայությամբ նրան թաղեցին Օշականում, որտեղ այսօր էլ կանգուն է նրա գերեզմանի վրա կառուցված եկեղեցին։ Այդ վայրն այսօր հայ ժողովրդի համար սրբազան ուխտատեղի է։ Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանը Երևանում պահպանում է հայկական ձեռագրերի աշխարհի ամենահարուստ հավաքածուներից մեկը։ Հայոց եկեղեցին Մեսրոպ Մաշտոցին և Սահակ Պարթևին սրբերի շարքում է դասում, իսկ Թարգմանչաց տոնը նշվում է ամեն տարի։

Աղբյուրներ

• Կորյուն — Վարք Մաշտոցի
• Մովսես Խորենացի — Հայոց պատմություն
• Հայ ժողովրդի պատմություն (ՀԽՍՀ ԳԱ Պատմության ինստիտուտ)