Մխիթար Հերացին և «բորբոսը». հայ բժիշկը, որ Պաստյորից յոթ դար առաջ կռահեց վարակի բնույթը

1184 թվականն է։ Կիլիկյան Հայաստանի դաշտային շրջանների ճահիճներում ամեն ամառ բռնկվում է տենդը։ Մարդիկ դողում են, տապակվում ջերմությունից, շատերը մահանում են։ Ոչ ոք չգիտի՝ ինչու։

Այդ տարի կաթողիկոս Գրիգոր Դ Տղայի պատվերով երկրի բժշկապետը՝ Մխիթար Հերացին, ավարտում է մի գիրք, որը կդառնա հայ բժշկագիտության հիմնաքարը՝ «Ջերմանց մխիթարութիւն»։ Եվ այդ գրքի էջերում հայտնվում է մի միտք, որին եվրոպական բժշկությունը կհասնի միայն դարեր անց։

Ո՞վ էր Մխիթար Հերացին

Ծնվել է մոտ 1120 թվականին Պարսկահայքի Հեր քաղաքում (այժմ՝ Խոյ, Իրան) — այստեղից էլ նրա մականունը։ Պատանեկան տարիքում տեղափոխվել է Կիլիկյան Հայաստան, որտեղ ստացել է իր մասնագիտական կրթությունը։

Գիտաբժշկական գործունեությունը ծավալել է մայրաքաղաք Սսում և կաթողիկոսանիստ Հռոմկլա ամրոցում՝ սկզբում Ներսես Շնորհալու, ապա Գրիգոր Դ Տղայի հովանավորությամբ։ Տիրապետել է հունարենին, արաբերենին և պարսկերենին, ինչը նշանակում է, որ նրա համար բաց էին ժամանակի բժշկագիտության բոլոր հիմնական աղբյուրները՝ Հիպոկրատից և Գալենից մինչև Իբն Սինա։ XII դարի 60-ական թվականներին նա արդեն ուներ մեծ բժշկապետի համբավ։

Ներսես Շնորհալին նրան անվանել է «բժշկապետ և աստղագետ»։ Մահացել է 1200 թվականին Հռոմկլայում։

«Ջերմանց մխիթարութիւն»

Գիրքը նվիրված է մի կոնկրետ խնդրի՝ Դաշտային Կիլիկիայի ճահճոտ վայրերում լայնորեն տարածված տենդային հիվանդություններին։ Ժամանակակից պատկերացումներով խոսքը գերազանցապես մալարիայի մասին է։ Հերացին այն դիտարկում է որպես «երկրային ախտաբանություն»՝ տեղանքին կապված հիվանդություն, և անդրադառնում է դասակարգման, պատճառագիտության, ախտածնության, մահճաբուժության, կանխարգելման ու բուժման հարցերին։

Կարևոր մանրամասն, որը հաճախ անտեսվում է. Հերացին գիրքը գրել է ոչ թե գրաբարով, այլ միջին հայերենով՝ ժամանակի խոսակցական լեզվով։ Դա գիտական ձեռագիր չէր վանական գրադարանի համար, այլ գործիք գործող բժիշկների ձեռքին։

Ըստ ախտաբանական առանձնահատկությունների նա տարբերել է ջերմերի երեք տեսակ՝ «միօրյա», «բորբոսային» և «հալևմաշ» (հեկտիկ)։ Եվ հենց երկրորդ խմբի բացատրության մեջ է նրա ամենահետաքրքիր քայլը։

Ի՞նչ էր «բորբոսը»

Անտիկ և միջնադարյան բժշկությունը հենվում էր հումորալ տեսության վրա. մարդու առողջությունը որոշվում է չորս հեղահյութերի՝ արյան, լորձի, դեղին և սև մաղձի հավասարակշռությամբ։ Տենդերը բացատրվում էին այդ հեղուկների նեխմամբ՝ ներքին խանգարմամբ։

Հերացին հումորալ տեսությունը չհերքեց։ Բայց «բորբոսային» ջերմերի ծագումը բացատրեց այլ կերպ՝ արյան, մաղձի և լորձի մեջ դրսից ներթափանցող «բորբոսային» գործոնով։

Տարբերությունը սկզբունքային է։ Դասական սխեմայում հիվանդության պատճառը մարմնի ներսում է՝ հեղուկները փչանում են ինքնուրույն։ Հերացու մոտ հայտնվում է դրսի գործոն, որ ներս է մտնում և բազմանում։ Հենց այս տեղաշարժը՝ ներքին խանգարումից դեպի արտաքին ներթափանցող պատճառ, հետագայում կդառնա մանրէաբանության հիմքը։

Այստեղ պետք է լինել ազնիվ, և հենց այս ազնվությունն է, որ Հերացու արժանիքը դարձնում է ավելի տպավորիչ, ոչ պակաս.

• Հերացին չի ապացուցել մանրէների գոյությունը։ Ոչ մանրադիտակ ուներ, ոչ փորձ արեց, ոչ էլ մանրէ տեսավ։
• Նա միջնադարյան բժիշկ էր, ոչ վաղաժամ մանրէաբան։ Օրինակ՝ «միօրյա» ջերմերը նա, հետևելով անտիկ պնևմատիկ տեսությանը, կապում էր հոգու (pneuma) ախտահարման հետ։
• «Բորբոսը» ոչ թե բակտերիա էր ժամանակակից իմաստով, այլ նեխման, խմորման, բորբոսնելու նմանությամբ կառուցված մոդել։

Բայց հենց այն, որ առանց որևէ գործիքի, միայն դիտարկումով և տրամաբանությամբ, նա ձևակերպեց «դրսից ներս մտնող գործոնի» գաղափարը՝ դա ինտուիցիայի բացառիկ դեպք է։ Լուի Պաստյորը մանրէների դերը փորձով կապացուցի 1860-ականներին՝ Հերացու գրքից մոտ 680 տարի անց։

Եվ ևս մեկ ճշգրտում, որը կարևոր է. սխալ է ասել, թե «Եվրոպայում հիվանդությունը համարում էին անեծք»։ XII դարի եվրոպական գիտական բժշկությունը՝ Սալերնոյի դպրոցը, նույնպես գալենական-հումորալ էր։ Իսկ վարակելիության գաղափարը արաբական բժշկության մեջ արդեն շրջանառվում էր՝ Իբն Սինայի մոտ, որին Հերացին կարդացել էր։ Հերացին այս ընդհանուր դաշտում առաջ գնաց, ոչ թե դատարկ տեղում հայտնագործեց։

Բուժման եղանակը

Այն, ինչ Հերացու գրքում գործնական է, պակաս ուշագրավ չէ։

Բուսաբուժություն։ Դեղաբուժության մեջ գլխավոր տեղը նա տալիս էր բույսերին։ Իր բարդ դեղատոմսերում հանդիպում են նունուֆար, մանուշակ, հիրիկ, խռնդատ, օշինդր, եզան լեզու, մատուտակ, կղմուխ, դաղձ, ուրց և տասնյակ այլ դեղաբույսեր։

Սնունդ։ Տենդային հիվանդների համար նա առաջարկում էր հատուկ սննդակարգ՝ մեծ տեղ հատկացնելով կանաչեղենին, բանջարեղենին, թարմ ու չորացրած մրգերին, դրանց հյութերին և մուրաբաներին։

Խնամք և միջավայր։ Հերացին առանձին ուշադրություն էր դարձնում մահճաբուժությանը՝ պառկած հիվանդի խնամքին։ Նրան է վերագրվում այն միտքը, որ հիվանդությունը պետք չէ փնտրել միայն հիվանդի օրգանիզմում — այն կարող է լինել արտաքին միջավայրի ազդեցության հետևանք։

Երաժշտություն։ Եվ վերջապես՝ ամենաանսպասելին։ Հերացին հորդորում էր, որ հիվանդը հնարավորինս շատ լսի գուսանների երգը, լարերի հնչյունը և հաճելի մեղեդիներ։ Երաժշտությամբ բուժման գաղափարը նոր չէր՝ պյութագորասականներից մինչև ալ-Ֆարաբի և Իբն Սինա այդ ավանդույթը գոյություն ուներ։ Բայց Հերացու մոտ այն ոչ թե փիլիսոփայական դիտարկում է, այլ բժշկական նշանակում՝ գրված բուժման բաղադրատոմսի կողքին։

Կիլիկյան բժշկական դպրոցը

Հերացին միայնակ երևույթ չէր։ Նա հիմնադրեց մի ամբողջ ավանդույթ՝ կիլիկյան բժշկական դպրոցը, որը XII–XIV դարերում դարձավ միջնադարյան հայ բժշկագիտության կենտրոնը։

Նրա ժամանակակիցը կամ մոտակա հետնորդը՝ Գրիգորիսը, գրեց «Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց» ստվարածավալ բժշկարանը՝ ընդհանուր ախտաբանության եզակի հուշարձան, որտեղ մանրազնին նկարագրված է ժամանակին հայտնի հիվանդությունների կլինիկական պատկերը։

Հերացու աչքի մասին ուսմունքը՝ եղջերաթաղանթի բորբոքման, տրախոմայի, գլաուկոմայի կլինիկական նկարագրություններն ու դեղատոմսերը, հետագայում զարգացրեց XV դարի մեծագույն հայ բժիշկ Ամիրդովլաթ Ամասիացին։

Դժբախտաբար Հերացու ամեն ինչ չի հասել մեզ։ Կորած է նրա «Ախրապատինը»՝ դեղագիտության ու դեղագործության բնագավառում հայ ժողովրդական և դասական բժշկության փորձն ամփոփող մեծահամբավ աշխատությունը։ «Ջերմանց մխիթարութիւն»-ը լույս է տեսել տպագիր՝ 1832 թվականին։

Ժառանգությունը

1989 թվականին Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտը՝ այժմ Երևանի Պետական Բժշկական Համալսարանը, անվանվեց Մխիթար Հերացու անունով։ ԵՊԲՀ-ի ամենաառաջավոր ուսանողները մինչ օրս պարգևատրվում են Հերացու անվան կրթաթոշակով։

Բայց իսկական ժառանգությունը ոչ թե անվանումն է, այլ մեթոդը։ Այն ժամանակ, երբ բժշկությունը հենվում էր հեղինակությունների վրա՝ «այսպես է գրել Գալենը», Հերացին նայեց Կիլիկիայի ճահիճներին, նայեց հիվանդներին և ձևակերպեց մի բացատրություն, որ չկար ոչ մի գրքում։

Յոթ դար անց մանրադիտակը ցույց տվեց, որ նա սխալված չէր ուղղության մեջ։

Աղբյուրներ և ընթերցանության համար

• Մխիթար Հերացի, «Ջերմանց մխիթարութիւն», տպագիր հրատարակություն՝ 1832
• Գրիգորիս, «Քննութիւն բնութեան մարդոյ եւ նորին ցաւոց»
• Հայկական հանրագիտարան, հոդված «Մխիթար Հերացի»
• Ստ. Մալխասյանց և Է. Գաբրիելյանի ուսումնասիրությունները հայ միջնադարյան բժշկագիտության վերաբերյալ