Սևանավանքը և Սևանի ափի վաղ միջնադարյան եկեղեցիները
Սևանավանքը՝ Հայաստանի «ծովի» ափին
Սևանա լճի հյուսիս-արևմտյան ափին, մի ժամանակ կղզի եղած, այժմ թերակղզու վերածված բլրի վրա կանգնած է Սևանավանքը։ Այն հայ միջնադարյան ճարտարապետության ամենահայտնի հուշարձաններից է և նաև Սևանի ափի վաղ միջնադարյան հոգևոր կյանքի կենտրոններից մեկը։ Այս հոդվածում փորձում ենք տարանջատել այն, ինչ հաստատվում է մատենագրական վկայություններով ու արձանագրություններով, և այն, ինչ պահպանվել է որպես ավանդություն։
Հիմնադրումը. ինչ է հայտնի
Սևանավանքի հիմնադրումը ավանդաբար կապվում է 874 թվականի և Մաշտոց Եղիվարդեցու անվան հետ։ Մաշտոց Եղիվարդեցին հայոց կաթողիկոս դարձավ ավելի ուշ, 897 թվականին, ուստի 874 թվականին նա դեռ կաթողիկոս չէր։ Հետևաբար ճիշտ է ասել միայն, որ վանքի հիմնադրումը ավանդաբար կապվում է նրա անվան հետ։
Վանքի մասին առավել հստակ տեղեկություններ պահպանվել են եկեղեցիների արձանագրություններում։ Դրանցում հիշատակվում են Սյունյաց իշխանուհի Մարիամը՝ Աշոտ Բագրատունի թագավորի դուստրը, և նրա ամուսին Վասակ Գաբուռը։ Մարիամի անվան հետ է կապվում Սուրբ Առաքելոց եկեղեցու կառուցման արձանագրությունը, որը թվագրվում է 874 թվականով (Առաքելոց եկեղեցու թմբուկի արևելյան նիստի արձանագրություն) և հիմք է ընդունվում վանքի կառույցների թվագրման համար։
Թերակղզու ձևավորումը
Սևանա լճի մակարդակը 20-րդ դարում արհեստականորեն իջեցվեց ջրի օգտագործման նպատակով։ Մինչ այդ Սևանավանքի բլուրը կղզի էր, իսկ ջրի մակարդակի նվազումից հետո՝ 20-րդ դարի ընթացքում, այն աստիճանաբար միացավ ցամաքին։ Սա փաստ է, այլ ոչ ավանդություն. այսօր այցելուները գալիս են ցամաքային ճանապարհով, մինչդեռ վաղ միջնադարում վանքը ջրով շրջապատված մեկուսի վայր էր։ Այդ մեկուսացվածությունը նպաստել է միաբանության ճգնավորական կյանքին։
Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները
Վանքի համալիրում պահպանվել են երկու եկեղեցի՝ Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին։ Օրբելյանի հաղորդմամբ՝ երկու եկեղեցին էլ կառուցվել է Մարիամ իշխանուհու կողմից 874 թվականին։ Դրանք գմբեթավոր կառույցներ են՝ քարե, հարթ պատերով, որոնց ճարտարապետությունը հարում է վաղ միջնադարյան հայկական ավանդույթին։ Երկու եկեղեցու արտաքին հարդարանքը համեմատաբար զուսպ է։
Վանքը ժամանակին ավելի ընդարձակ համալիր էր. նրա կազմում էր նաև Սուրբ Կարապետ եկեղեցին, որը հետագայում ավերվել է։ Այդ իսկ պատճառով այստեղ խոսքը կենտրոնանում է երկու պահպանված կառույցի վրա։
Ավանդություններ
Սևանավանքի շուրջ պահպանվել են ավանդություններ։ Ըստ մեկի՝ վայրը կապվում է 4-րդ դարի Գրիգոր Լուսավորչի անվան հետ։ Սակայն դա ավանդություն է և չի հաստատվում վաղ միջնադարյան արձանագրություններով։
Ավանդաբար վանքը նաև ներկայացվում է որպես հոգևոր ապաշխարության վայր։ Այս ավանդությունն ունի հետագա դարերի շերտեր, և չի կարելի այն ներկայացնել որպես ճշգրիտ փաստ։
Սևանի ափը և Գեղարքունիքը
Սևանի ափերը, որ պատմականորեն Գեղարքունիք աշխարհի մաս են, հարուստ են եկեղեցիներով, խաչքարերով և ժողովրդական հիշողությամբ։ Տեղական բանավոր ավանդույթներում վանքը երբեմն ներկայացվում է որպես լճի պահապան սրբավայր, սակայն այդ ավանդույթների ճշգրիտ ծագումը դժվար է հաստատել։ Սևանի ափի խաչքարերը և հարակից հուշարձանները վկայում են շրջանի շարունակական հայկական հոգևոր ու մշակութային կյանքի մասին։
Ինչու է կարևոր այսօր
Սևանավանքը ոչ միայն ճարտարապետական հուշարձան է, այլև հայկական հոգևոր ու ազգային ինքնության խորհրդանիշ։ Այն նաև օրինակ է, թե որքան կարևոր է տարբերակել փաստը ավանդությունից. 9-րդ դարի վերջի եկեղեցիներն ու դրանց արձանագրությունները փաստ են, իսկ հիմնադրման շուրջ առասպելական մանրամասները՝ ավանդություն։
Աղբյուրներ
- Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)
- Հայկական սովետական հանրագիտարան
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։