Թորոս Ռոսլին և մանրանկարչության դպրոցը Սիս և Հռոմկլա ցենտրերում
Կիլիկյան մանրանկարչության փառքը
XIII դարը Կիլիկիայի հայկական թագավորության քաղաքական և մշակութային վերելքի ժամանակաշրջանն էր։ Այդ դարաշրջանում հայ գրչության և մանրանկարչության արվեստը հասավ բարձր կատարելության։ Այս արվեստի ամենանշանավոր դեմքը Թորոս Ռոսլինն է։ Նա գրիչ էր և մանրանկարիչ, գործել է մոտ 1256–1268 թվականներին։ Նրա անունով է կապվում Կիլիկիայի ձեռագրական արվեստի ամենավառ էջը։
Հռոմկլան և Սիսը՝ երկու կենտրոն
Հռոմկլան Հայ եկեղեցու կաթողիկոսական աթոռն էր 1149 թվականից մինչև 1292 թվականը, երբ բերդը գրավվեց Եգիպտոսի մամլուքների կողմից։ Այստեղ գործում էր մեծ գրչատուն։ Սիսը Կիլիկիայի հայկական թագավորության մայրաքաղաքն էր և նույնպես ձեռագրական կարևոր կենտրոն։ Սիսի դպրոցը սերտորեն կապված էր արքունիքի հետ։ Հետագայում՝ XIV դարում, այստեղ աշխատեց Սարգիս Պիծակը։ Երկու կենտրոնների արվեստը փոխադարձաբար հարստացնում էր իրար։ Թորոս Ռոսլինի գործունեությունը սերտորեն կապված է Հռոմկլայի հետ, իսկ նրա ձեռագրերի պատվիրատուների շրջանակը ընդգրկում էր նաև արքունիքը։
Թորոս Ռոսլինի արվեստը
Ռոսլինի ոճին բնորոշ են գունային հարստությունը, ոսկու առատ օգտագործումը, մարդկային կերպարների կենդանի արտահայտչականությունը և զարդանախշերի նրբությունը։ Նա ավանդական հայկական մանրանկարչության հիմքի վրա յուրացրեց նաև արևելյան քրիստոնեական աշխարհի ու Արևմուտքի արվեստի որոշ տարրեր։ Սիրարպի Տեր-Ներսեսյանը՝ կիլիկյան մանրանկարչության գլխավոր ուսումնասիրողներից մեկը, ընդգծում է Ռոսլինի արվեստի կատարելությունը։ Նրա կարծիքով այդ արվեստը հայկական մանրանկարչության գագաթնակետերից է։ Ռոսլինին պատկանող ձեռագրերը ճանաչվում են ինչպես հիշատակարաններով, այնպես էլ ոճական հատկանիշներով։
Զեյթունի ավետարանը
Զեյթունի ավետարանը ստեղծվել է 1256 թվականին Հռոմկլայում։ Այն Ռոսլինի վաղ շրջանի հայտնի աշխատանքներից է։ Ձեռագիրը երկար ժամանակ պահվում էր Զեյթունում և դարձավ տեղի Սուրենյան-Բասիլոսյան իշխանական տան սեփականությունը (ըստ Մատենադարանի տվյալների), իսկ այժմ գտնվում է Մատենադարանում։ Այստեղ երևում են գեղանկարչի ուշադրությունը մանրամասների նկատմամբ, կոմպոզիցիոն հստակությունը և գունային հարուստ հնչեղությունը։ Ավետարանը կիլիկյան մանրանկարչության վառ նմուշներից է։
Մալաթիայի ավետարանը
Մալաթիայի ավետարանը ստեղծվել է 1268 թվականին։ Այն Ռոսլինի ամենահայտնի գործերից է։ Ձեռագիրը ևս պահվում է Մատենադարանում։ Այդ մանրանկարներում կատարելության է հասնում նրա ձեռագիրը՝ կերպարների ձևավորման մեջ, դեմքերի արտահայտչականության և գույների հավասարակշռության մեջ։ Հիշատակարանում պահպանվել է գրչի անունը, ինչը թույլ է տալիս վստահորեն վերագրել ձեռագիրը նրան։
Արքունական և կաթողիկոսական պատվերները
Ռոսլինն աշխատել է նաև Կիլիկիայի արքայական տան և կաթողիկոսության համար։ Նրա ձեռքով են ստեղծվել ավետարաններ, որոնք կապված են Հեթում I թագավորի արքունիքի հետ։ Դրանցից մի քանիսը պահվում են Երուսաղեմի հայկական պատրիարքության Սբ Հակոբյանց վանքի մատենադարանում։ Այդ ձեռագրերում դրսևորվում է արքունական պատվերի շքեղությունը՝ ոսկեզօծ զարդեր, պատկերազարդ խորանների հարստություն և ընծայական պատկերներ։ Դրանք նաև վկայում են կիլիկյան հայ արքունիքի մշակութային բարձր մակարդակի մասին։
Ռոսլինի ժառանգությունը
Ռոսլինի արվեստը ազդեց հետագա մանրանկարիչների վրա, այդ թվում՝ Սիսի դպրոցի վարպետների։ Նրա ձեռագրերը այսօր պահվում են Մատենադարանում և Երուսաղեմի հայկական պատրիարքության մատենադարանում, ինչպես նաև արտասահմանյան որոշ հավաքածուներում։ Դրանք հայ մշակույթի արժեքավոր մասն են և հիշեցնում են, թե ինչպիսի բարձունքի էր հասել կիլիկյան հայ արվեստը XIII դարում։
Աղբյուրներ
- Սիրարպի Տեր-Ներսեսյան — Armenian Art
- Սիրարպի Տեր-Ներսեսյան — Miniature Painting in the Armenian Kingdom of Cilicia from the Twelfth to the Fourteenth Century
- Հայ ժողովրդի պատմություն (Հայաստանի ԳԱ պատմության ինստիտուտ)
💬ՄեկնաբանություններՍեղմեք՝ կարդալու և մեկնաբանություն թողնելու համար⌄
Դեռ մեկնաբանություններ չկան։ Եղեք առաջինը։