Ավարայրի ճակատամարտը 451 թվականին և Վարդան Մամիկոնյանի ապստամբությունը

Ավարայրի ճակատամարտը և Վարդանանց պատերազմը

451 թվականի մայիսի 26-ին Ավարայրի դաշտում տեղի ունեցավ ճակատամարտ, որը հայ ժողովրդի պատմության մեջ դարձավ հավատի և ազգային ինքնության պաշտպանության խորհրդանիշ։ Այն զինվորական պարտությամբ ավարտվեց, սակայն հայերն ի վերջո պահպանեցին իրենց քրիստոնեական հավատը և հայրենի օրենքներով ապրելու իրավունքը։ Այս մասին մանրամասն պատմում են հինգերորդ դարի երկու հեղինակներ՝ Եղիշեն և Ղազար Փարպեցին։

Պատմական հանգամանքները

Հայաստանում Արշակունիների թագավորությունը վերացավ 428 թվականին, և երկիրը գտնվում էր Սասանյան Իրանի գերիշխանության ներքո։ Հայ նախարարական տները, առաջին հերթին Մամիկոնյանները, պահպանում էին իրենց ավանդական դերը երկրի կառավարման և զինված ուժերի գլուխ կանգնելու գործում։ Հայոց եկեղեցին արդեն ուներ իր գրավոր լեզուն. Մեսրոպ Մաշտոցի ստեղծած գրերով թարգմանվում էր Աստվածաշունչը, ինչը խորացնում էր քրիստոնեական մշակույթի արմատները։

Յազկերտ II-ի քաղաքականությունը

Եղիշեն իր «Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին» երկում պատմում է, որ Սասանյան արքա Յազկերտ II-ը ձգտում էր Հայաստանում հաստատել զրադաշտականությունը։ Նրա հրովարտակը, ըստ Եղիշեի, պահանջում էր հրաժարվել քրիստոնեությունից և ընդունել մազդեզանդ դավանանքը։ Հայ նախարարները, Եղիշեի պատմելով, ժողով գումարեցին և պատասխան գրեցին՝ մերժելով պահանջը։ Եղիշեի մոտ հնչում է հայտնի միտքը, որ հայերի համար հավատը ոչ թե արտաքին հանգամանք է, այլ ինքնության հիմքը։ Ղազար Փարպեցին, որ գրել է հինգերորդ դարի վերջին կամ վեցերորդ դարի սկզբին, նույնպես շեշտում է կրոնական ճնշման դերը և ապստամբության հոգևոր բնույթը։

Վարդան Մամիկոնյանը և Վահան Մամիկոնյանը

Հայոց սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը ապստամբության ռազմական ղեկավարն էր։ Եղիշեի պատմությամբ Վարդանը և մի շարք նախարարներ ստիպված եղան մեկնել Իրան և այնտեղ արտաքուստ զիջել, սակայն հետո վերադարձան և պատրաստվեցին պայքարի։ Եկեղեցու առաջնորդ Հովսեփ Վայոցձորցու և հոգևորականության հետ նրանք երդվեցին պաշտպանել հավատը։ Նախարարների մեջ միասնություն չկար. ոմանք անցան պարսկական կողմ, ինչը ծանրացրեց հայերի վիճակը։ Վարդանի եղբոր՝ Հմայակի որդի Վահան Մամիկոնյանը հետագայում դարձավ պայքարի շարունակողը։

Ճակատամարտն Ավարայրի դաշտում

Եղիշեն նկարագրում է, թե ինչպես հայկական զորքը դուրս եկավ Ավարայրի դաշտ, որտեղ նրան դիմավորեց Սասանյան բանակը՝ պատերազմական փղերով։ Վարդան Մամիկոնյանը ճակատամարտում զոհվեց՝ իր շատ զինակիցների հետ միասին։ Եղիշեն նրանց մահը ներկայացնում է որպես նահատակություն հավատի համար. այդ պատճառով Վարդանն ու նրա ընկերները հայոց եկեղեցու կողմից հիշվում են որպես սրբեր։ Վարդանանց տոնը մինչ օրս նշվում է Մեծ պահքից առաջ՝ Բուն բարեկենդանից առաջ, հինգշաբթի օրը։

Ռազմական պարտություն, բայց հոգևոր հաղթանակ

Ավարայրում հայերը ռազմական առումով պարտվեցին. Վարդանը զոհվեց, իսկ պարսկական բանակը մնաց դաշտի տերը։ Սակայն Եղիշեն և Ղազար Փարպեցին ցույց են տալիս, որ պայքարը չավարտվեց այդտեղ։ Հետագա տարիներին Վահան Մամիկոնյանի գլխավորությամբ ընթացած պայքարը հանգեցրեց Նվարսակի պայմանագրին՝ 484 թվականին, որով հայերին վերահաստատվեց կրոնական ազատությունն ու իրենց ավանդույթներով ապրելու իրավունքը։

Ավարայրի նշանակությունը

Ավարայրը դարձավ հայ ժողովրդի համար ոչ միայն մարտի, այլև արժեքների խորհրդանիշ։ Վարդանանց պատերազմը ամրապնդեց հայոց եկեղեցու դերը ազգային կյանքում և նպաստեց, որ հայերը պահպանեն ինքնությունը նույնիսկ պետականության բացակայության պայմաններում։ Վարդանանց տոնը այսօր էլ նշվում է որպես հավատի, հայրենասիրության և ազգային արժանապատվության օր։

Աղբյուրներ

• Եղիշե — Վարդանի և հայոց պատերազմի մասին
• Ղազար Փարպեցի — Հայոց պատմություն